Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych - z upoważnienia prezesa Rady Ministrów -

na interpelację nr 9565

w sprawie wypłaty odszkodowań dla osób poszkodowanych w czasie II wojny światowej

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając z upoważnienia prezesa Rady Ministrów na interpelację posłów Sławomira Piechoty, Jarosława Dudy i Stanisława Huskowskiego (pismo nr SPS-023-9565/07 z dnia 28 września 2007 r.) w sprawie wypłaty odszkodowań dla osób poszkodowanych w czasie II wojny światowej, uprzejmie przekazuję odpowiedzi na pytania postawione w wymienionej interpelacji.

   Ad 1. Dwu- i wielostronne procedury prawnomiędzynarodowe, na podstawie których obywatele polscy mogli dochodzić świadczeń pieniężnych jako ofiary nazizmu niemieckiego, wskutek upływu ustalonych okresów przestały już obowiązywać. Dotyczy to w szczególności świadczeń wypłacanych przez Fundację ˝Polsko-Niemieckie Pojednanie˝ ze środków przekazanych przez Republikę Federalną Niemiec, na podstawie polsko-niemieckiej umowy o pomocy humanitarnej dla szczególnie poszkodowanych ofiar prześladowania nazistowskiego w Polsce z dnia 16 października 1991 r. Jak wiadomo, zadaniem powołanej na jej podstawie Fundacji ˝Polsko-Niemieckie Pojednanie˝ było prowadzenie postępowań o potwierdzenie praw do świadczeń poszkodowanych obywateli polskich, tzn. byłych więźniów obozów koncentracyjnych i robotników przymusowych, oraz wypłata przyznanych świadczeń. Na wypłatę tych świadczeń RFN przekazała 500 mln marek na konto fundacji. Polska musiała jednak zobowiązać się do niepopierania roszczeń swoich obywateli na płaszczyźnie międzynarodowej. Podejmując takie zobowiązanie, ówczesny Rząd RP zastrzegł, iż nie oznacza ono ograniczenia praw obywateli do indywidualnego dochodzenia roszczeń.

   W wyniku późniejszych negocjacji prowadzonych na forum międzynarodowym doszło do podpisania Umowy między Rządem Republiki Federalnej Niemiec a Rządem Stanów Zjednoczonych o Fundacji ˝Pamięć, Odpowiedzialność, Przyszłość˝, sporządzonej w Berlinie 17 lipca 2000 r., co poprzedzone było uchwaleniem przez niemiecki Bundestag ustawy o utworzeniu Fundacji ˝Pamięć, Odpowiedzialność, Przyszłość˝ z dnia 6 lipca 2000 r. Równolegle, w wyniku wielostronnych negocjacji międzynarodowych, zostało podpisane w dniu 17 lipca 2000 r. tzw. Wspólne oświadczenie (Joint Statement) przez rządy Białorusi, Czech, Państwa Izrael, Rzeczypospolitej Polskiej, Federacji Rosyjskiej i Ukrainy oraz rządy RFN i USA, a także firmy niemieckie i Konferencję ds. Żydowskich Roszczeń Majątkowych. W oświadczeniu tym stwierdzono, iż przekazana Fundacji ˝Pamięć, Odpowiedzialność, Przyszłość˝ suma 10 mld DM stanowi zarówno górną granicę, jak i ostateczną kwotę. Tym samym rząd RP zaakceptował warunki i zakres wypłaty świadczeń przez stronę niemiecką.

   Zgodnie z wyżej wymienioną ustawą świadczenia były wypłacane zasadniczo z tytułu szkód majątkowych za pośrednictwem Międzynarodowej Organizacji ds. Migracji (IOM) w Genewie, ze środków niemieckiej Fundacji ˝Pamięć, Odpowiedzialność, Przyszłość˝, a także dla więźniów obozów i gett oraz dla robotników przymusowych deportowanych ze swej ojczyzny na teren III Rzeszy lub na tereny przez nią okupowane i tam zmuszonych do pracy w przedsiębiorstwach zarobkowych lub w sektorze publicznym.

   Dodatkowo, w ramach tzw. klauzuli otwartości, dopuszczono możliwość objęcia świadczeniami także robotników rolnych, dzieci wywiezionych wraz z rodzicami deportowanymi na roboty przymusowe, dzieci urodzonych w czasie trwania pracy przymusowej rodziców na terenie III Rzeszy oraz osoby pozbawione wolności w więzieniach, aresztach i obozach przejściowych, które z mocy wyżej wymienionej ustawy niemieckiej nie zostali objęci świadczeniami.

   Na tej podstawie także obywatele polscy mogli składać wnioski o świadczenia z tytułu szkód i prześladowań doznanych w czasie II wojny światowej. Wypłatą świadczeń zajmowała się Komisja ds. Szkód Majątkowych, działająca przy Międzynarodowej Organizacji ds. Migracji (IOM) w Genewie. Jednakże warunkiem uzyskania świadczeń ze środków niemieckiej Fundacji ˝Pamięć Odpowiedzialność Przyszłość˝ było złożenie wniosku przez osobę uprawnioną do przyznania świadczenia do IOM lub do niemieckiej Fundacji ˝Pamięć Odpowiedzialność Przyszłość˝ w terminie do dnia 31 grudnia 2001 r. Oznacza to, że żadne nowe wnioski nie mogą już być składane ani też nie mogą być rozpatrywane odwołania od wcześniejszych decyzji negatywnych. Także prawo do uzyskania świadczenia przez osoby uprawnione i zakwalifikowane do wypłaty wygasło ostatecznie z dniem 30 września 2006 r.

   Należy przy tym przypomnieć, że warunkiem otrzymania powyższego świadczenia było m.in. złożenie we wniosku oświadczenia, że wnioskodawca zrzeka się dalszych roszczeń o odszkodowanie w stosunku do Republiki Federalnej Niemiec. Bez złożenia takiego oświadczenia o rezygnacji z dalszych roszczeń żaden wniosek nie byłby rozpatrzony i nie było możliwe otrzymanie wyżej wymienionego świadczenia.

   Z powyższych względów nie istnieje prawna możliwość skutecznego dochodzenia przez poszkodowanych, którzy już otrzymali omawiane świadczenia, dalszych roszczeń odszkodowawczych w stosunku do Republiki Federalnej Niemiec.

   Wypłata wszystkich świadczeń określonym w przepisach kategoriom poszkodowanych osób pozostawała wyłącznie w gestii państwa niemieckiego. Rząd RP, na drodze żmudnych negocjacji, starał się uzyskać możliwie największe środki, przynajmniej dla najbardziej poszkodowanych.

   Należy przy tym wskazać, że w 1999 r. podjęcie międzynarodowych negocjacji było możliwe ze względu na sprzyjającą sytuację międzynarodową, nacisk wielu państw europejskich, które dopiero po 1990 r. uzyskały możliwość formułowania swojej polityki międzynarodowej i wysuwania roszczeń pod adresem Niemiec. Obecnie brak jest przesłanek pozwalających na stwierdzenie istnienia podobnej sytuacji międzynarodowej, która pozwalałaby na przyjęcie, że pozostali uczestnicy negocjacji gotowi byliby na ich ponowne otwarcie.

   Niemniej jednak rząd Polski, mając świadomość, że duża grupa obywateli polskich poszkodowanych w czasach niemieckiego nazizmu nie mogła dotychczas uzyskać z przyczyn prawnych żadnych świadczeń, prowadzi w dalszym ciągu starania na różnych forach międzynarodowych w celu ewentualnej zmiany zasad przyznawania odszkodowań. Wymagałoby to jednakże zgody wszystkich stron biorących udział w wypracowaniu wyżej wymienionego porozumienia z 2000 r., co w chwili obecnej nie wydaje się możliwe do osiągnięcia, zwłaszcza że strona niemiecka uznaje ten problem za zakończony.

   Świadczenia wypłacone w latach 1992-2006 przez Republikę Federalną Niemiec za pośrednictwem fundacji ˝Pojednanie˝ oraz niemieckiej Fundacji ˝Pamięć, Odpowiedzialność, Przyszłość˝ stanowią jedynie finansowy dowód moralnego poczucia winy. Nie są one natomiast w stanie ani zrekompensować doznanych krzywd, ani zabezpieczyć obecnych codziennych potrzeb ofiar nazizmu.

   Ad 2. Z dniem 25 czerwca 2007 r. Fundacja ˝Polsko-Niemieckie Pojednanie˝ rozpoczęła realizację programu ˝Pomocy socjalnej i medycznej˝ skierowanego do osób żyjących, poszkodowanych przez nazizm, mieszkających na terenie Polski i znajdujących się obecnie w trudnej sytuacji materialnej lub zdrowotnej.

   O przyznanie zasiłku mogą występować dotychczasowi beneficjenci FPNP oraz - po raz pierwszy - także osoby, które nie zostały objęte dotąd żadną z form pomocy wypłacanej za pośrednictwem FPNP (po dołączeniu do wniosku dokumentów potwierdzających doznane prześladowania).

   W ramach tego programu można składać wnioski w nieprzekraczalnym terminie do dnia 31 grudnia 2007 r. o przyznanie pomocy w postaci jednego z dwóch świadczeń, tzn. zasiłku socjalnego lub zasiłku na zakup leków specjalistycznych dla osób ciężko i przewlekle chorych (np. choroba nowotworowa, udar, choroba Parkinsona, choroba Alzheimera), których choroba powoduje konieczność stosowania leków specjalistycznych.

   Szczegółowa informacja o warunkach przyznawania jednego z dwu powyższych świadczeń oraz wzór wniosku, a także wykaz wymaganych dokumentów do złożenia wymienionego wniosku znajdują się na stronie internetowej Fundacji ˝Polsko-Niemieckie Pojednanie˝ www.fpnp.pl.

   Z poważaniem

   Sekretarz stanu

   Paweł Kowal

   Warszawa, dnia 5 listopada 2007 r.