Odpowiedź ministra środowiska

na interpelację nr 9123

w sprawie możliwości zwiększenia pozyskania drewna w lasach Skarbu Państwa oraz umów długoterminowych sprzedaży surowca drzewnego przez PGL Lasy Państwowe

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację posła Artura Zawiszy z dnia 27 lipca br., znak: SPS-023-9123/07 w sprawie możliwości zwiększenia pozyskania drewna w lasach Skarbu Państwa oraz umów długoterminowych sprzedaży surowca drzewnego przez PGL Lasy Państwowe, przesłaną przy piśmie marszałka Sejmu RP, przedstawiam poniższą informację.

   Obecnie obowiązujące zasady sprzedaży drewna określone zarządzeniem nr 52 dyrektora generalnego Lasów Państwowych z dnia 23 października 2006 r. opracowano w odpowiedzi na wyniki kontroli instytucjonalnej oraz w odpowiedzi na postępowania antymonopolowe oraz karne, wszczęte w ostatnich latach przeciw kierownikom jednostek organizacyjnych Lasów Państwowych w związku z nieprawidłowościami w handlu drewnem.

   Postępowania antymonopolowe dotyczyły głównie nierównego traktowania podmiotów na rynku, także poprzez zawieranie z nabywcami wszelkiego rodzaju gwarancji zakupu surowca. Z tego też powodu w aktualnie obowiązujących zasadach sprzedaży drewna wycofano się z podpisywania wszelkiego rodzaju umów i porozumień długoterminowych, zastępując je formułą przyrzeczeń surowcowych, uwzględnianych w procedurze naboru surowca drzewnego w ramach rokowań internetowych. Dodatkowo na 2008 r. w ramach prac Komisji Leśno-Drzewnej w celu zapewnienia równego dostępu do surowca, gwarantującego rozwój firm w oparciu o aktualną bazę surowcową oraz wejście na rynek nowych producentów dysponujących określonym potencjałem produkcyjnym, uzgodniono, że nabywcy składać będą oferty zakupu drewna na 2008 r. w ilości wynikającej z historii zakupów w roku 2007, liczonej w skali 12 miesięcy, gdzie bazą są ilości zawarte w umowach kupna-sprzedaży do dnia 30 września skorygowane o współczynnik {K}, który nie może przekroczyć wartości 1,0. Tak wyliczone ilości stanowić będą tzw. masy gwarantowane. Uzupełniające zakupy dla wszystkich firm stanowiłaby, jak dotychczas, aplikacja e-drewno. Ustalono także, że strony będą współpracować nad rozwiązaniem tematyki dotyczącej zawierania porozumień długoterminowych. Temat ten jest możliwy do późniejszej realizacji poprzez wyselekcjonowanie przez Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych, przy współpracy ekspertów z przemysłu drzewnego, grupy firm w oparciu o ustalone kryteria. Zasady udzielania porozumień długoterminowych musiałyby być notyfikowane przez Komisję Europejską, co z kolei wymaga, aby zasady podpisywania takich umów stanowiły część rządowego programu, związanego z popieranym przez UE rozwojem regionalnym. Traktuje o tym art. 87 ust. 1 Traktatu Ustanawiającego Wspólnotę Europejską: ˝Z zastrzeżeniem innych postanowień przewidzianych w niniejszym Traktacie, wszelka pomoc przyznawana przez Państwo Członkowskie lub przy użyciu zasobów państwowych w jakiejkolwiek formie, która zakłóca lub grozi zakłóceniem konkurencji poprzez sprzyjanie niektórym przedsiębiorstwom lub produkcji niektórych towarów, jest niezgodna ze wspólnym rynkiem w zakresie, w jakim wpływa na wymianę handlową między Państwami Członkowskimi˝.

   W myśl powyższego artykułu zawieranie przez jednostki organizacyjne Lasów Państwowych umów/porozumień wieloletnich z odbiorcami drewna okrągłego może przy zaistnieniu odpowiednich warunków stanowić swoistą pomoc dla tych przedsiębiorstw, a w związku z tym zakłócać konkurencję na rynku drewna okrągłego, tak krajowym, jak i wspólnym rynku europejskim. Z tego też powodu powszechne zawieranie umów na okresy kilkuletnie na dostawy drewna pomiędzy wszystkimi kontrahentami w całym kraju nie jest stosowane w żadnym państwie członkowskim Unii Europejskiej, ponieważ z jednej strony wiązałoby potencjalnych nabywców drewna, zamykając lub utrudniając konkurentom dostawcy (dostawców) wejście na rynek, z drugiej zaś strony mogłoby utrudniać wejście na rynek potencjalnym konkurentom aktualnych nabywców (z uwagi na ograniczenia w dostępie do surowca do produkcji). Oczywiste jest, że istnieją wykładnie prawne stanowiące, że przy spełnieniu określonych warunków, a mianowicie całkowitym wyeliminowaniu sytuacji różnicujących aktualnych i przyszłych uczestników rynku surowca drzewnego, może zaistnieć sytuacja, w której działania takie nie zostaną zinterpretowane jako pomoc państwa. Sytuacja taka nie jest jednak w praktyce możliwa do zrealizowania, stąd też Lasy Państwowe wspólnie z przedstawicielami przemysłu drzewnego szukają rozwiązań alternatywnych, o których była mowa powyżej.

   W sprawie sprzeczności podpisywania porozumień długoterminowych z zasadami nieuczciwej konkurencji oczekuje się, że w najbliższym okresie w tej sprawie zajmie stanowisko Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w związku z rozpoczętym przez Departament Analiz Rynku postępowaniem wyjaśniającym, którego celem jest badanie rynku drewna w Polsce.

   W odniesieniu do kwestii dotyczącej podaży drewna z krajowych lasów pragnę nadmienić, iż średnioroczna wielkość podaży drewna z Lasów Państwowych ustalona jest - według potrzeb hodowlanych drzewostanów oraz wymogów ochrony przyrody - w planach urządzenia lasu sporządzanych na 10 lat dla poszczególnych nadleśnictw. Plan urządzenia lasu jest podstawowym dokumentem gospodarczym, według którego Lasy Państwowe realizują ustawowy obowiązek prowadzenia trwale zrównoważonej gospodarki leśnej. Z kolei jednym z podstawowych zadań określanych w planie urządzenia lasu dla nadleśnictwa jest 10-letni etat użytkowania głównego, ustalany w miąższości grubizny netto, szczegółowo wg wymogów z zakresu pielęgnowania drzewostanów oraz ich odnowienia i przebudowy, a także łącznie dla całego nadleśnictwa. Etat łączny na 10 lat dla nadleśnictwa może ulec zmianie tylko w przypadku klęski lub szkody zagrażającej stabilności lasu. Procedury zmiany etatu dla nadleśnictwa określone są w ustawie o lasach i nazywane są aneksem do planu urządzenia lasu. Po okresie 10-letnim następuje szczegółowa ocena gospodarowania w nadleśnictwie, w tym bilans wykonanego etatu.

   Dla celów zarządzania i statystyki przyjęto nazywać etatem rocznym w Lasach Państwowych dziesiątą część sumy 10-letnich etatów wszystkich nadleśnictw. Taki orientacyjny etat - wzrastający od kilku lat corocznie o ok. 4% (tj. o ok. 950 tys. m3) - został ostatnio określony, według stanu na dzień 1 stycznia 2006 r., w wysokości 27, 83 mln m3 grubizny netto rocznie. Wielkość tak ustalanego orientacyjnego etatu rocznego bywa niekiedy w sprawozdaniach statystycznych utożsamiana z obowiązującą roczną normą pozyskania drewna w Lasach Państwowych. W rzeczywistości taka orientacyjna ˝norma˝ nie jest i nie może być ściśle przestrzegana, ponieważ potrzeby hodowlane w lasach są zmienne i znacznie zróżnicowane w poszczególnych latach.

   Dla celów corocznego planowania przyjęto też metodę bilansowania wykonania etatów, proporcjonalnie do upływu czasu obowiązywania planów urządzenia lasu w poszczególnych nadleśnictwach. W wyniku takiego bilansowania roczny rozmiar pozyskania może być nieco (w granicach kilku procent) wyższy lub niższy od 1/10 sumy etatów nadleśnictw. Przy wyższym rozmiarze, wynikającym z wieloletniego bilansu, nie można jednak kierować się wyłącznie bieżącym popytem na surowiec drzewny, bowiem w pierwszej kolejności należy wykonać niezbędne cięcia pielęgnacyjne w młodszych drzewostanach, a w drugiej - możliwie szybko likwidować nieprzewidywane wcześniej szkody, szczególnie od wiatrów, szkodników owadzich (np. kornika) i okiści.

   Wielkość zasobów drzewnych w Lasach Państwowych ciągle rośnie, rosną również wielkości pozyskania drewna. Relacje pomiędzy wzrostem zasobów drzewnych i ich pozyskania obrazują dane ujęte w poniższej tabeli.

Zmiany w zasobach leśnych Lasów Państwowych w latach 2002-2007

Wyszczególnienie

Stan na 1 stycznia:

Prognoza

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Powierzchnia leśna, zalesiona i niezalesiona(bez gruntów związanych z gospodarką leśną) - w tys. ha

6968

6987

7006

7030

7043

7053

Miąższość grubizny brutto ogółem - w tys. m3, w tym:

1 500 652

1 522 931

1 555 405

1 586 263

1 629 267

1 650 000

- w drzewostanach iglastych

1 181 265

1 199 475

1 226 828

1 252 430

1 286 433

1 300 000

- w drzewostanach liściastych

319 387

323 456

328 577

333 833

342 835

350 000

- w drzewostanach powyżej 80 lat

539 996

551 462

566 310

584 449

605 713

615 000

Zasobność drzewostanów w m3/ha

215

218

222

226

231

234

Orientacyjny średnioroczny etat (1/10 sumy etatównadleśnictw) - w tys. m3 grubizny netto

23 679

24 544

25 650

27 585

27 835

28 500

Pozyskanie drewna w poprzednim roku:

 

 

 

 

 

 

- w tys. m3 grubizny netto

23 471

25 595

27 137

28 699

28 176

28 693

- w tys. m3 grubizny brutto

29 339

31 994

33 921

35 874

35 220

35 866

- w m3/ha pow. leśnej

4,21

4,58

4,84

5,10

5,00

5,09

- w % zasobów miąższości

1,96

2,10

2,18

2,26

2,16

2,17

- w % orientacyjnego etatu

99,1

100,2

105,8

104,0

101,2

100,7

Średni roczny przyrost grubizny brutto uzyskanyw poprzednim 5-leciu - w tys. m3

54 545

53 963

53 587

52 123

56 275

56 599

Udział pozyskanego drewna w przyroście grubizny brutto w %

53,8

59,3

63,3

68,8

62,6

63,4

   Tabela ta zawiera wiele informacji ogólnych, które warto jednak przeanalizować szczegółowiej. W okresie ubiegłych 5 lat średni roczny przyrost powierzchni leśnej wynosił ok. 0,2%, przyrost zasobów miąższości ok. 2,0%, przyrost miąższości drzewostanów liściastych ok. 1,9%, przyrost miąższości drzewostanów powyżej 80 lat ok. 2,8%, przyrost orientacyjnego etatu ok. 4,1%, zaś przyrost wielkości pozyskania ok. 4,4%. Faktem jest, że średnioroczne pozyskanie w stosunku do średniorocznego przyrostu miąższości kształtuje się na poziomie ok. 61,9%, nie może być jednak wyższe z dwóch podstawowych przyczyn: z powodu znacznych ograniczeń pozyskania w lasach szczególnie chronionych oraz z powodu aktualnej kulminacji przyrostu drzewostanów powstałych z powojennych zalesień, która nie przekłada się wprost na możliwość intensywnego użytkowania, bowiem blisko połowa drzewostanów w Lasach Państwowych to drzewostany średnich klas wieku (w wieku od 40 do 80 lat), niepodlegających jeszcze użytkowaniu rębnemu. Tu należy podkreślić, że wskaźnik pozyskania do przyrostu ma tylko znaczenie orientacyjne dla celów statystycznych i w żadnej mierze nie stanowi normy prawnej, jak by to wynikało z sugestii często spotykanej w wielu opiniach strony przemysłu drzewnego.

   Na podstawie analizy danych zawartych w załączonej tabeli oraz w corocznie publikowanych raportach o stanie lasów w Polsce można prognozować, że średnioroczny etat pozyskania będzie przyrastał w następnych latach w tempie istotnie wyższym od dotychczasowego, dochodząc nawet do 2,5% wielkości zasobów miąższości w danym roku. Jednak w obecnej chwili nie ma możliwości istotnego zwiększenia wielkości pozyskania w Lasach Państwowych, bez narażenia się na uzasadnione społeczne zarzuty o zagrożeniu realizacji ustawowego obowiązku prowadzenia trwale zrównoważonej gospodarki leśnej (określanej dalej symbolem TZGL).

   Według wybranych prognoz krótkoterminowych potrzeby przemysłu tartacznego w najbliższych latach wyniosą corocznie ok. 12 mln m3 drewna, a przemysłu płytowego i celulozowo-papierniczego ok. 10 mln m3. Potrzeby wytwórców palet i producentów architektury ogrodowej szacowane są na ok. 9 mln m3 surowca drzewnego, a odbiorców drewna opałowego i innych drobnych odbiorców drewna średniowymiarowego - ok. 4 mln m3. W sumie potrzeby szacowane są na ok. 35 mln m3. Lasy Państwowe są w stanie dostarczyć w najbliższych latach na rynek po 28-29 mln m3 grubizny oraz nieco ponad 2 mln m3 drobnicy, z zastrzeżeniem, iż ok. 40% grubizny to drewno wielkowymiarowe (tartaczne, okleina, łuszczarskie). Biorąc pod uwagę ewentualną możliwość zwiększenia pozyskania drobnicy o kilkaset tysięcy m3, Lasy Państwowe nie są w stanie sprostać zapotrzebowaniu na ponad 4 mln m3 drewna, głównie średniowymiarowego.

   Wydaje się, że z tego ponad 4-milionowego dodatkowego zapotrzebowania na drewno, głównie średniowymiarowe, blisko 3 mln powinni pozyskać i sprzedać pozostali zarządcy i właściciele lasów, gospodarujący na ok. 20% powierzchni lasów Polski. Nawet przy założeniu, że produkcja w tych lasach jest o połowę niższa niż w Lasach Państwowych, stanowi ona potencjalnie: 31 mln m3 drewna (jak w LP) x 0,2 x 0,5 = 3,1 mln m3 drewna.

   Znaczący wzrost wielkości pozyskania drewna w latach następnych wymaga społecznej akceptacji, zwłaszcza samorządów lokalnych. Odpowiednia strategia konsultacji jest tu konieczna, bowiem dla lokalnej społeczności las staje się coraz bardziej elementem krajobrazu i miejscem wypoczynku, a dopiero w dalszej kolejności bazą surowca drzewnego. Należy też pamiętać o ciągłym epatowaniu społeczeństwa - głównie na skutek demagogicznych wystąpień przedstawicieli skrajnych ruchów ekologicznych - opinią, że wycinanie drzew jest złem, niekiedy koniecznym, ale mimo wszystko złem. Dlatego też istnieje pole do wspólnych wystąpień leśników, drzewiarzy, administracji rządowej i polityków dla dokumentowania, że etat ustalony w planie urządzenia lasu to końcowy wynik całej skomplikowanej sieci założeń i uwarunkowań, ujawnianych lub tworzonych w toku procesu planowania urządzeniowego, w tym: długookresowych celów gospodarki leśnej, dotychczasowych efektów tej gospodarki, założeń przyjętych w programie ochrony przyrody, lokalnych warunków przyrodniczych i ekonomicznych oraz standardów obowiązujących w hodowli i ochronie lasu. Wszystkie te założenia i uwarunkowania są szczegółowo dyskutowane podczas dwu publicznych komisji techniczno-gospodarczych do planów urządzenia lasu (I KTG oraz II KTG), a ustalenia tych komisji uwzględniają opinie stron uczestniczących w planowaniu urządzeniowym. Wydaje się, że konieczność uzyskiwania konsensu dla celów gospodarki leśnej i sposobów ich realizacji w danym nadleśnictwie - zwłaszcza od samorządów lokalnych i lokalnych organizacji społecznych - może być wspólnym zadaniem leśników i drzewiarzy. Wielkość pozyskania drewna wynika bowiem w znacznej mierze z konsensu pomiędzy potrzebami ochrony przyrody a pragmatyką konsumpcyjnych oczekiwań społecznych. Rola Lasów Państwowych w uzyskiwaniu tego konsensu jest taka, że w rzeczywistości są mediatorem, a nie stroną. Jak przedłożono w powyższej analizie, etat wynika z realizacji celów długookresowych, ustawowych zakazów i nakazów, potrzeb ochrony przyrody, indywidualnych potrzeb hodowlanych drzewostanów oraz możliwości lokalizacji cięć uwarunkowanych wskazaniami ochrony lasu.

   Minister

   Jan Szyszko

   Warszawa, dnia 28 sierpnia 2007 r.