Odpowiedź ministra środowiska - z upoważnienia prezesa Rady Ministrów -

na interpelację nr 9053

w sprawie dostępności surowca dla firm funkcjonujących w przemyśle drzewnym

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację posła Adama Szejnfelda z dnia 24 lipca br., znak: SPS-023-9053/07, w sprawie dostępności surowca dla firm funkcjonujących w przemyśle drzewnym, przesłaną przy piśmie Sekretarza Stanu, Zastępcy Szefa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów ds. Społeczno-Gospodarczych, pana Jacka Kościelniaka, przedstawiam poniżej odpowiedzi na pytania postawione ww. interpelacji.

   1. Czy możliwości pozyskania drewna z Lasów Państwowych są większe niż rzeczywisty poziom eksploatacji lasów, a jeśli tak, to o ile? Jaki jest aktualnie poziom rezerwy drewna?

   Średnioroczna wielkość podaży drewna z Lasów Państwowych ustalona jest - według potrzeb hodowlanych drzewostanów oraz wymogów ochrony przyrody - w planach urządzenia lasu sporządzanych na 10 lat dla poszczególnych nadleśnictw. Plan urządzenia lasu jest podstawowym dokumentem gospodarczym, według którego Lasy Państwowe realizują ustawowy obowiązek prowadzenia trwale zrównoważonej gospodarki leśnej. Z kolei jednym z podstawowych zadań określanych w planie urządzenia lasu dla nadleśnictwa jest 10-letni etat użytkowania głównego, ustalany w miąższości grubizny netto, szczegółowo wg wymogów z zakresu pielęgnowania drzewostanów oraz ich odnowienia i przebudowy, a także łącznie dla całego nadleśnictwa. Etat łączny na 10 lat dla nadleśnictwa może ulec zmianie tylko w przypadku klęski lub szkody zagrażającej stabilności lasu. Procedury zmiany etatu dla nadleśnictwa określone są w ustawie o lasach i nazywane są aneksem do planu urządzenia lasu. Po okresie 10-letnim następuje szczegółowa ocena gospodarowania w nadleśnictwie, w tym bilans wykonanego etatu.

   Dla celów zarządzania i statystyki przyjęto nazywać etatem rocznym w Lasach Państwowych dziesiątą część sumy 10-letnich etatów wszystkich nadleśnictw. Taki orientacyjny etat - wzrastający od kilku lat corocznie o około 4% (tj. o około 950 tys. m3) - został ostatnio określony, według stanu na dzień 1 stycznia 2006 r., w wysokości 27,83 mln m3 grubizny netto rocznie. Wielkość tak ustalanego orientacyjnego etatu rocznego bywa niekiedy w sprawozdaniach statystycznych utożsamiana z obowiązującą roczną normą pozyskania drewna w Lasach Państwowych. W rzeczywistości taka orientacyjna ˝norma˝ nie jest i nie może być ściśle przestrzegana, ponieważ potrzeby hodowlane w lasach są zmienne i znacznie zróżnicowane w poszczególnych latach.

   Dla celów corocznego planowania przyjęto też metodę bilansowania wykonania etatów, proporcjonalnie do upływu czasu obowiązywania planów urządzenia lasu w poszczególnych nadleśnictwach. W wyniku takiego bilansowania roczny rozmiar pozyskania może być nieco (w granicach kilku procent) wyższy lub niższy od 1/10 sumy etatów nadleśnictw. Przy wyższym rozmiarze, wynikającym z wieloletniego bilansu, nie można jednak kierować się wyłącznie bieżącym popytem na surowiec drzewny, bowiem w pierwszej kolejności należy wykonać niezbędne cięcia pielęgnacyjne w młodszych drzewostanach, a w drugiej - możliwie szybko likwidować nieprzewidywane wcześniej szkody, szczególnie od wiatrów, szkodników owadzich (np. kornika) i okiści.

   Wielkość zasobów drzewnych w Lasach Państwowych ciągle rośnie, rosną również wielkości pozyskania drewna. Relacje pomiędzy wzrostem zasobów drzewnych i ich pozyskania obrazują dane ujęte w tabeli zamieszczonej na stronie następnej. Tabela ta zawiera wiele informacji ogólnych, które warto jednak przeanalizować szczegółowo. W okresie ubiegłych 5 lat średni roczny przyrost powierzchni leśnej wynosił około 0,2%, przyrost zasobów miąższości około 2,0%, przyrost miąższości drzewostanów liściastych około 1,9%, przyrost miąższości drzewostanów powyżej 80 lat około 2,8%, przyrost orientacyjnego etatu około 4,1%, zaś przyrost wielkości pozyskania około 4,4%. Faktem jest, że średnioroczne pozyskanie w stosunku do średniorocznego przyrostu miąższości kształtuje się na poziomie około 61,9%, nie może być jednak wyższe od wskazanej wartości z dwóch podstawowych przyczyn: z powodu znacznych ograniczeń pozyskania w lasach szczególnie chronionych oraz z powodu aktualnej kulminacji przyrostu drzewostanów powstałych z powojennych zalesień, która nie przekłada się wprost na możliwość intensywnego użytkowania, bowiem blisko połowa drzewostanów w Lasach Państwowych to drzewostany średnich klas wieku (w wieku od 40 do 80 lat), niepodlegających jeszcze użytkowaniu rębnemu. Tu należy podkreślić, że wskaźnik pozyskania do przyrostu ma tylko znaczenie orientacyjne dla celów statystycznych i w żadnej mierze nie stanowi normy prawnej, jak by to wynikało z sugestii często spotykanej w wielu opiniach strony przemysłu drzewnego.

   Na podstawie analizy danych zawartych w załączonej tabeli oraz w corocznie publikowanych raportach o stanie lasów w Polsce można prognozować, że średnioroczny etat pozyskania będzie przyrastał w następnych latach w tempie istotnie wyższym od dotychczasowego, dochodząc nawet do 2,5% wielkości zasobów miąższości w danym roku. Jednak w obecnej chwili nie ma możliwości istotnego zwiększenia wielkości pozyskania w Lasach Państwowych bez narażenia się na uzasadnione społeczne zarzuty o zagrożeniu realizacji ustawowego obowiązku prowadzenia trwale zrównoważonej gospodarki leśnej (określanej dalej symbolem TZGL).

   Według wybranych prognoz krótkoterminowych, potrzeby przemysłu tartacznego w najbliższych latach wyniosą corocznie około 12 mln m3 drewna, a przemysłu płytowego i celulozowo-papierniczego około 10 mln m3. Potrzeby wytwórców palet i producentów architektury ogrodowej szacowane są na około 9 mln m3 surowca drzewnego, a odbiorców drewna opałowego i innych drobnych odbiorców drewna średniowymiarowego - około 4 mln m3. W sumie potrzeby szacowane są na około 35 mln m3. Lasy Państwowe są w stanie dostarczyć w najbliższych latach na rynek po 28-29 mln m3 grubizny oraz nieco ponad 2 mln m3 drobnicy, z zastrzeżeniem, iż około 40% grubizny to drewno wielkowymiarowe (tartaczne, okleina, łuszczarskie). Biorąc pod uwagę ewentualną możliwość zwiększenia pozyskania drobnicy o kilkaset tysięcy m3, Lasy Państwowe nie są w stanie sprostać zapotrzebowaniu na ponad 4 mln m3 drewna, głównie średniowymiarowego.

Zmiany w zasobach leśnych Lasów Państwowych w latach 2002-2007

Wyszczególnienie

Stan na 1 stycznia:

Prognoza

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Powierzchnia leśna, zalesiona i niezalesiona(bez gruntów związanych z gospodarką leśną) - w tys. ha

6968

6987

7006

7030

7043

7053

Miąższość grubizny brutto ogółem - w tys. m3, w tym:

1 500 652

1 522 931

1 555 405

1 586 263

1 629 267

1 650 000

- w drzewostanach iglastych

1 181 265

1 199 475

1 226 828

1 252 430

1 286 433

1 300 000

- w drzewostanach liściastych

319 387

323 456

328 577

333 833

342 835

350 000

- w drzewostanach powyżej 80 lat

539 996

551 462

566 310

584 449

605 713

615 000

Zasobność drzewostanów w m3/ha

215

218

222

226

231

234

Orientacyjny średnioroczny etat (1/10 sumy etatównadleśnictw) - w tys. m3 grubizny netto

23 679

24 544

25 650

27 585

27 835

28 500

Pozyskanie drewna w poprzednim roku:

 

 

 

 

 

 

- w tys. m3 grubizny netto

23 471

25 595

27 137

28 699

28 176

28 693

- w tys. m3 grubizny brutto

29 339

31 994

33 921

35 874

35 220

35 866

- w m3/ha pow. leśnej

4,21

4,58

4,84

5,10

5,00

5,09

- w % zasobów miąższości

1,96

2,10

2,18

2,26

2,16

2,17

- w % orientacyjnego etatu

99,1

100,2

105,8

104,0

101,2

100,7

Średni roczny przyrost grubizny brutto uzyskanyw poprzednim 5-leciu - w tys. m3

54 545

53 963

53 587

52 123

56 275

56 599

Udział pozyskanego drewna w przyroście grubizny brutto w %

53,8

59,3

63,3

68,8

62,6

63,4

   Wydaje się, że z tego ponad 4-milionowego dodatkowego zapotrzebowania na drewno, głównie średniowymiarowe, blisko 3 mln powinni pozyskać i sprzedać pozostali zarządcy i właściciele lasów, gospodarujący na około 20% powierzchni lasów Polski. Nawet przy założeniu, że produkcja w tych lasach jest o połowę niższa niż w Lasach Państwowych, stanowi ona potencjalnie: 31 mln m3 drewna (jak w LP) x 0,2 x 0,5 = 3,1 mln m3 drewna.

   2. Czy i kiedy można spodziewać się stosownej zmiany przepisów i zasad weryfikacji rezerw drewna tak, aby umożliwiły one prowadzenie trwale zrównoważonej gospodarki leśnej, a jednocześnie zwiększyły podaż drewna jako surowca?

   Lasy Państwowe przewidują odpowiednią nowelizację Instrukcji urządzania lasu dla nadleśnictwa w kierunku optymalizacji użytkowania wszystkich funkcji lasu z zachowaniem nadrzędnej zasady, jaką jest prowadzenie w dalszym ciągu gospodarki leśnej opartej o kryteria paneuropejskie TZGL. Stosowne prace nad nowelizacją Instrukcji urządzania lasu nastąpią od 2008 r. Jednak znaczący wzrost wielkości pozyskania drewna w latach następnych wymaga społecznej akceptacji, zwłaszcza samorządów lokalnych. Odpowiednia strategia konsultacji jest tu konieczna, bowiem dla lokalnej społeczności las staje się coraz bardziej elementem krajobrazu i miejscem wypoczynku, a dopiero w dalszej kolejności bazą surowca drzewnego. Należy też pamiętać o ciągłym epatowaniu społeczeństwa - głównie na skutek demagogicznych wystąpień przedstawicieli skrajnych ruchów ekologicznych - opinią, że wycinanie drzew jest złem, niekiedy koniecznym, ale mimo wszystko złem. Dlatego też istnieje pole do wspólnych wystąpień leśników, drzewiarzy, administracji rządowej i polityków dla dokumentowania, że etat ustalony w planie urządzenia lasu to końcowy wynik całej skomplikowanej sieci założeń i uwarunkowań, ujawnianych lub tworzonych w toku procesu planowania urządzeniowego, w tym: długookresowych celów gospodarki leśnej, dotychczasowych efektów tej gospodarki, założeń przyjętych w programie ochrony przyrody, lokalnych warunków przyrodniczych i ekonomicznych oraz standardów obowiązujących w hodowli i ochronie lasu. Wszystkie te założenia i uwarunkowania są szczegółowo dyskutowane podczas dwu publicznych komisji techniczno-gospodarczych do planów urządzenia lasu (I KTG oraz II KTG), a ustalenia tych komisji uwzględniają opinie stron uczestniczących w planowaniu urządzeniowym. Wydaje się, że konieczność uzyskiwania konsensu dla celów gospodarki leśnej i sposobów ich realizacji w danym nadleśnictwie - zwłaszcza od samorządów lokalnych i lokalnych organizacji społecznych - może być wspólnym zadaniem leśników i drzewiarzy. Wielkość pozyskania drewna wynika bowiem w znacznej mierze z konsensu pomiędzy potrzebami ochrony przyrody a pragmatyką konsumpcyjnych oczekiwań społecznych. Rola Lasów Państwowych w uzyskiwaniu tego konsensu jest taka, że w rzeczywistości są mediatorem, a nie stroną. Jak przedłożono w powyższej analizie, etat wynika z realizacji celów długookresowych, ustawowych zakazów i nakazów, potrzeb ochrony przyrody, indywidualnych potrzeb hodowlanych drzewostanów oraz możliwości lokalizacji cięć uwarunkowanych wskazaniami ochrony lasu. Nowelizacja Instrukcji urządzania lasu przebiegać będzie głównie w kierunkach określonych powyżej.

   3. Czy Lasy Państwowe słusznie uznają powszechne zastosowanie umów wieloletnich na dostawy drewna okrągłego jako podstawę obrotu tym surowcem za pomoc publiczną? Który z przepisów miałby potwierdzać tezę, że stosowanie umów wieloletnich stoi w sprzeczności z prawodawstwem Unii Europejskiej oraz narusza prawa uczciwej konkurencji?

   Art. 87 ust. 1 Traktatu Ustanawiającego Wspólnotę Europejską stanowi:

   ˝Z zastrzeżeniem innych postanowień przewidzianych w niniejszym Traktacie, wszelka pomoc przyznawana przez Państwo Członkowskie lub przy użyciu zasobów państwowych w jakiejkolwiek formie, która zakłóca lub grozi zakłóceniem konkurencji poprzez sprzyjanie niektórym przedsiębiorstwom lub produkcji niektórych towarów, jest niezgodna ze wspólnym rynkiem w zakresie, w jakim wpływa na wymianę handlową między Państwami Członkowskimi.˝

   W myśl powyższego artykułu zawieranie przez jednostki organizacyjne Lasów Państwowych umów/porozumień wieloletnich z odbiorcami drewna okrągłego może przy zaistnieniu odpowiednich warunków stanowić swoistą pomoc dla tych przedsiębiorstw, a w związku z tym, zakłócać konkurencję na rynku drewna okrągłego, tak krajowym, jak i wspólnym rynku europejskim. Oczywistym jest, że istnieją wykładnie prawne stanowiące, że przy spełnieniu określonych warunków, a mianowicie całkowitym wyeliminowaniu sytuacji różnicujących aktualnych i przyszłych uczestników rynku surowca drzewnego, może zaistnieć sytuacja, w której działania takie nie zostaną zinterpretowane jako pomoc państwa. Sytuacja taka nie jest jednak w praktyce możliwa do zrealizowania, stąd też Lasy Państwowe wspólnie z przedstawicielami przemysłu drzewnego szukają rozwiązań alternatywnych, o których była mowa powyżej.

   Z tego też powodu powszechne zawieranie umów na okresy kilkuletnie na dostawy drewna pomiędzy wszystkimi kontrahentami w całym kraju nie jest stosowane w żadnym państwie członkowskim Unii Europejskiej, ponieważ z jednej strony wiązałyby potencjalnych nabywców drewna, zamykając lub utrudniając konkurentom dostawcy (dostawców) wejście na rynek, z drugiej zaś strony mogłyby utrudniać wejście na rynek potencjalnym konkurentom aktualnych nabywców (z uwagi na ograniczenia w dostępie do surowca do produkcji).

   W sprawie sprzeczności podpisywania porozumień długoterminowych z zasadami nieuczciwej konkurencji zapewne w najbliższym okresie zajmie stanowisko Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumenta w związku z rozpoczętym przez Departament Analiz Rynku postępowaniem wyjaśniającym, którego celem jest badanie rynku drewna w Polsce.

   4. Czy można spodziewać się wprowadzenia powszechnego stosowania umów wieloletnich na dostawy drewna okrągłego jako podstawy zasad sprzedaży drewna na 2008 r.? Jest to niezwykle ważne dla rozwoju prężnego i ważnego dla polskiej gospodarki przemysłu, jakim jest przemysł drzewny.

   Obecnie obowiązujące zasady sprzedaży drewna określone zarządzeniem nr 52 Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych z dnia 23 października 2006 r. opracowano w odpowiedzi na wyniki kontroli instytucjonalnej oraz w odpowiedzi na postępowania antymonopolowe oraz karne, wszczęte w ostatnich latach przeciw kierownikom jednostek organizacyjnych Lasów Państwowych w związku z nieprawidłowościami w handlu drewnem.

   Postępowania antymonopolowe dotyczyły głównie nierównego traktowania podmiotów na rynku, także poprzez zawieranie z nabywcami wszelkiego rodzaju gwarancji zakupu surowca. Z tego też powodu w aktualnie obowiązujących zasadach sprzedaży drewna wycofano się z podpisywania wszelkiego rodzaju umów i porozumień długoterminowych, zastępując je formułą przyrzeczeń surowcowych, uwzględnianych w procedurze naboru surowca drzewnego w ramach rokowań internetowych. Dodatkowo na 2008 r. w ramach prac Komisji Leśno-Drzewnej w celu zapewnienia równego dostępu do surowca, gwarantującego rozwój firm w oparciu o aktualną bazę surowcową oraz wejście na rynek nowych producentów dysponujących określonym potencjałem produkcyjnym, uzgodniono, że nabywcy składać będą oferty zakupu drewna na 2008 r. w ilości wynikającej z historii zakupów w roku 2007 liczonej w skali 12 miesięcy, gdzie bazą są ilości zawarte w umowach kupna-sprzedaży do dnia 30 września skorygowane o współczynnik {K}, który nie może przekroczyć wartości 1,0. Tak wyliczone ilości stanowić będą tzw. masy gwarantowane. Uzupełniające zakupy dla wszystkich firm stanowiłaby jak dotychczas aplikacja e-drewno. Ustalono także, że strony będą współpracować nad rozwiązaniem tematyki dotyczącej zawierania porozumień długoterminowych. Temat ten jest możliwy do późniejszej realizacji poprzez wyselekcjonowanie przez Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych, przy współpracy ekspertów z przemysłu drzewnego, grupy firm w oparciu o ustalone kryteria. Zasady udzielania takich porozumień musiałyby być notyfikowane przez Komisję Europejską, co z kolei wymaga, aby zasady podpisywania takich umów stanowiły część rządowego programu związanego z popieranym przez UE rozwojem regionalnym.

   Z poważaniem

   Minister

   Jan Szyszko

   Warszawa, dnia 28 sierpnia 2007 r.