Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 8984

w sprawie praw maturzystów

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na interpelację pana posła Adama Ołdakowskiego, nr SPS-023-8984/07, uprzejmie wyjaśniam:

   Przepis § 101 rozporządzenia ministra edukacji narodowej i sportu z dnia 7 września 2004 r. w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania egzaminów i sprawdzianów w szkołach publicznych (Dz. U. Nr 199, poz. 2046, z późn. zm.), określającego zasady organizacji i przeprowadzania egzaminu maturalnego, stanowi, iż sprawdzony i oceniony arkusz egzaminacyjny, w tym karta odpowiedzi, są udostępniane absolwentowi do wglądu - na jego wniosek - w czasie i miejscu wskazanym przez dyrektora komisji okręgowej.

   Z powyższego wynika, że sposób udostępnienia arkusza nie jest dowolny. Dyrektor komisji ma prawo i jednocześnie obowiązek umożliwić absolwentowi wyłącznie zapoznanie się z arkuszem. Wzmiankowany przepis nie pozwala na utrwalanie treści arkusza i zwielokrotnianie go w jakikolwiek sposób. Tak więc wykluczone jest kserowanie materiałów egzaminacyjnych bądź fotografowanie ich.

   Gdyby zamiarem prawodawcy było umożliwienie także utrwalania arkusza egzaminacyjnego i zwielokrotniania go, mógłby ten zamiar wyrazić za pomocą jednoznacznych zwrotów językowych. Przykładowo w Kodeksie postępowania cywilnego (art. 9) odróżniono prawo do wglądu do akt od prawa do otrzymywania odpisów i wyciągów z akt.

   Unieważnienie egzaminu maturalnego, dopuszczone przepisami § 96, §134 ust. 5 przywołanego rozporządzenia, może nastąpić z różnych powodów:

   - § 96 - przerwanie egzaminu, gdy zdający pracuje niesamodzielnie lub zakłóca przebieg egzaminu. O przerwaniu egzaminu decyduje przewodniczący szkolnego zespołu egzaminacyjnego (najczęściej jest nim dyrektor szkoły). Dokumentowane jest to w protokołach sporządzanych w szkole:

   - § 134 - unieważnienia egzaminu dokonuje dyrektor okręgowej komisji egzaminacyjnej:

   a) ust. 3 - z powodu uzasadnionego zażalenia zdającego na naruszenie przepisów przeprowadzania egzaminu lub z urzędu (jeśli dowie się np. z protokołów lub arkusza obserwatora) - dyrektor okręgowej komisji egzaminacyjnej może unieważnić egzamin w szkole, w sali lub poszczególnym zdającym,

   b) ust. 4 - dyrektor okręgowej komisji egzaminacyjnej może unieważnić egzamin w przypadku zaginięcia lub zniszczenia arkuszy egzaminacyjnych.

   W obu powyżej wymienionych przypadkach zdającym przysługuje dodatkowy termin zdawania egzaminu w tej samej sesji, ponieważ unieważnienie następuje nie z winy zdającego.

   c) ust. 5 - unieważnienie egzaminu pisemnego w toku sprawdzania prac egzaminacyjnych, po stwierdzeniu niesamodzielnej pracy zdających (ściąganie od siebie nawzajem - takie same błędy, dodatkowe znaki, np. niepotrzebne strzałki lub też takie same rozwiązania poprawne, ale wykraczające w sposób istotny poza polecenia w zadaniu). W każdym przypadku prowadzone jest postępowanie wyjaśniające, zbierane są oświadczenia o przestrzeganiu przez zespół nadzorujący przepisów przeprowadzania egzaminu. Jeśli dyrektor okręgowej komisji egzaminacyjnej nie znajdzie dowodów na naruszenie przepisów - unieważnienie jest z winy zdającego.

   Najważniejszą funkcją systemu egzaminów zewnętrznych, a szczególnie egzaminu maturalnego, którego wyniki stanowią podstawę rekrutacji kandydatów na studia, jest możliwość poznania rzeczywistych umiejętności ucznia. Spełnianiu tej funkcji przez nowy system służy m.in. instytucja unieważnienia egzaminu w przypadku niesamodzielnego rozwiązywania zadań egzaminacyjnych. W celu wyeliminowania ryzyka nietrafnego przyjęcia przez zespół oceniający, iż praca była pisana niesamodzielnie, dyrektor okręgowej komisji egzaminacyjnej postępuje zgodnie z przyjętymi procedurami: musi dysponować stosownymi opiniami pochodzącymi kolejno z następujących źródeł: od egzaminatora, od przewodniczącego zespołu egzaminatorów, od koordynatora egzaminu i od zespołu ekspertów. Dyrektor okręgowej komisji egzaminacyjnej decyduje o niesamodzielności pracy w sytuacji, która nie nasuwa wątpliwości. Przedłożone mu opinie muszą być jednomyślne co do tego, że praca egzaminacyjna nie była samodzielna. Decyzja o unieważnieniu egzaminu jest podejmowana w porozumieniu z dyrektorem Centralnej Komisji Egzaminacyjnej, najczęściej po dodatkowym rozważeniu zasadności takiej decyzji.

   Podkreślenia wymaga fakt, iż ustalenia podmiotów weryfikujących pierwszą opinię o niesamodzielności pracy oparte są na konkretnych dowodach. Nie sposób więc zarzucić decyzji dyrektora okręgowej komisji egzaminacyjnej znamię dowolności czy arbitralności.

   Od decyzji dyrektora okręgowej komisji egzaminacyjnej o unieważnieniu pracy egzaminacyjnej nie przewidziano odwołania. Należy jednak dodać, iż procedura weryfikacji niesamodzielności pracy egzaminacyjnej zapewnia ochronę praw osoby zainteresowanej.

   W oparciu o § 134 ust. 3 przywołanego na wstępie rozporządzenia możliwe jest ustalenie innego niż w kolejnej sesji terminu egzaminacyjnego. Jednakże to odstępstwo od zasady sesyjnego trybu przeprowadzania egzaminu maturalnego podyktowane jest tym, że unieważnienie egzaminu na podstawie art. 134 ust. 3 wynika z uchybień po stronie ˝aparatu egzaminującego˝. Absolwenci objęci takim unieważnieniem nie mogą ponosić niepożądanych konsekwencji nieprawidłowości przez siebie niezawinionych.

   W przypadku unieważnienia egzaminu z winy zdających - nie mogą oni korzystać z możliwości zdawania egzaminu w terminach innych niż sesyjne.

   Odrębną kwestię stanowią zgłoszenia do dyrektora komisji okręgowej zastrzeżeń dotyczących naruszenia procedur przeprowadzania egzaminu - § 134 rozporządzenia, o którym mowa na wstępie (absolwent może poinformować o takim podejrzeniu dyrektora okręgowej komisji egzaminacyjnej w terminie 2 dni od daty egzaminu, a dyrektor rozpatruje zażalenie w terminie 7 dni).

   Zarówno w przypadku rozpatrywania przez dyrektora okręgowej komisji egzaminacyjnej ˝zgłoszonych zastrzeżeń˝, jak i postępowania wyjaśniającego przy stwierdzeniu niesamodzielności pracy, dyrektor okręgowej komisji egzaminacyjnej może podejmować decyzje tylko na podstawie oświadczeń, nie ma prawa ani możliwości do prowadzenia czynności śledczych, konfrontacji opinii itp. Dyrektor okręgowej komisji egzaminacyjnej powinien mieć dokumentację wynikającą z procedur postępowania ustalonych w konkretnej okręgowej komisji egzaminacyjnej.

   Dyrektor okręgowej komisji egzaminacyjnej informuje dyrektora szkoły o unieważnieniu egzaminu zdającemu - jeśli unieważnia na podstawie § 134 ust. 3, 4 i 5, natomiast nie prowadzi żadnego postępowania związanego z udokumentowaniem zdającemu niesamodzielności pracy.

   W niektórych krajach w Europie w przypadku stwierdzenia niesamodzielnej pracy egzaminacyjnej sprawa oddawana jest do prokuratury, która w ramach śledztwa i postępowania udowadnia dokonane przez zdającego przestępstwo. W naszym kraju ściąganie nie jest uważane za przestępstwo, nie ma instytucji, która w ramach postępowania udowodnić musi zdającemu, że ściągał. Zwykle dyrektor okręgowej komisji egzaminacyjnej zapoznaje dyrektora szkoły i przedstawiciela nadzoru z pracami niesamodzielnie napisanymi.

   Informuję jednocześnie, że, odpowiadając na zapotrzebowanie społeczne, a także na sugestie Biura Rzecznika Praw Obywatelskich, przygotowywana jest zmiana w przepisach, która pozwoli na ustalenie odpowiedniej procedury odwoławczej w stosunku do postanowień dyrektora okręgowej komisji egzaminacyjnej. W toku prac legislacyjnych znajduje się poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o systemie oświaty (druk sejmowy nr 822). Wprowadzone zmiany czynią z Centralnej Komisji Egzaminacyjnej jednostkę koordynującą działania komisji okręgowych (w pewnym sensie nadrzędną). Pozwoli to na zbudowanie struktury odwoławczej: dyrektor okręgowej komisji egzaminacyjnej > dyrektor Centralnej Komisji Egzaminacyjnej > minister edukacji narodowej.

   Decyzje podjęte przez dyrektora okręgowej komisji egzaminacyjnej mają charakter ostateczny w dwóch przypadkach:

   - ustalenia oceny egzaminu pisemnego,

   - unieważnienia odpowiedniej części egzaminu maturalnego z określonego przedmiotu.

   Sprawa unieważnień egzaminu została powyżej omówiona.

   Natomiast prace pisemnego egzaminu maturalnego oceniane są komisyjnie przez doświadczonych nauczycieli - przedmiotowców, którzy uzyskali status egzaminatora i są odpowiednio przeszkoleni do sprawdzania arkuszy egzaminacyjnych w konkretnej sesji egzaminu.

   Żadna praca nie jest sprawdzana przez jednego egzaminatora.

   Sprawdzanie odbywa się w warunkach skoszarowanych, co ułatwia wyjaśnianie wątpliwości oraz wymianę spostrzeżeń i wniosków. Jeżeli zaistnieje potrzeba, kontaktują się ze sobą egzaminatorzy danego przedmiotu pracujący na rzecz różnych okręgowych komisji egzaminacyjnych.

   Nad jakością pracy zespołów sprawdzających czuwa przewodniczący.

   Ocena pracy ustalana jest zespołowo.

   W zespołach sprawdzających prace egzaminacyjne pracują egzaminatorzy - weryfikatorzy, którzy kontrolują zasadność i poprawność oceniania prac. W ostatniej sesji egzaminu maturalnego, w roku szkolnym 2006/2007, wszystkie prace egzaminacyjne zostały zweryfikowane.

   Z uwagi na powyższe nie przewiduje się odwołań od komisyjnie ustalonej oceny.

   Nie oznacza to jednak, że w szczególnych przypadkach prace nie są ponownie przeglądane pod kątem np. poprawnego podliczenia punktów bądź innych, ewidentnych pomyłek.

   Niemożliwe jest natomiast dopuszczenie odwoływania się od ustalonej oceny w każdym przypadku niezadowolenia z wyniku egzaminu. Doprowadziłoby to do podważenia fundamentalnej w oświacie zasady stanowiącej, że ocena, ustalona przez nauczyciela zgodnie z obowiązującymi procedurami jest ostateczna.

   Pogląd taki podzielił Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 24 lutego 2000 r. (sygn. akt I S.A. 1428/99), w którym stwierdził między innymi, że postępowanie egzaminacyjne (egzaminowanie i ocenianie) nie ma cech postępowania administracyjnego. Należy przyjąć, że oceny otrzymane z egzaminów z poszczególnych przedmiotów (tak pisemnych, jak i ustnych) nie są decyzjami administracyjnymi, natomiast absolwentów przystępujących do tych egzaminów nie można uważać za strony w rozumieniu art. 28 K.p.a. Pism w sprawie, o której mowa, nie można traktować jako decyzji administracyjnych, tym samym nie podlegają one zaskarżeniu do Naczelnego Sądu Administracyjnego.

   Przywołane na wstępie rozporządzenie, określające zasady organizacji i przeprowadzania egzaminu maturalnego, daje maturzystom bardzo dużo praw związanych z tym egzaminem, np.:

   - prawo przystąpienia do egzaminu maturalnego w wybranej sesji tego egzaminu,

   - prawo wyboru przedmiotów zdawanych w ramach egzaminu (tylko język polski jest przedmiotem obowiązkowym dla wszystkich zdających),

   - prawo wyboru poziomu egzaminu z przedmiotów zdawanych jako obowiązkowe w ramach tego egzaminu (z wyjątkiem egzaminu ustnego z języka polskiego),

   - prawo zaproponowania tematu ustnej prezentacji z języka polskiego,

   - prawo do zdawania egzaminów z przedmiotów dodatkowych w dowolnej sesji egzaminu maturalnego (przez całe życie),

   - prawo do podwyższania wyników ze zdawanych egzaminów w dowolnej sesji egzaminu maturalnego (przez całe życie),

   - prawo do poprawiania tylko niezdanych egzaminów, w tym do zmiany przedmiotu wybranego, przez okres 5 lat,

   - prawo do zwolnienia z egzaminu na podstawie tytułu laureata bądź finalisty odpowiedniej olimpiady przedmiotowej,

   - prawo absolwenta niesłyszącego do zwolnienia z części ustnej egzaminu maturalnego z języka obcego nowożytnego,

   - absolwenci ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się mają prawo przystąpić do egzaminu maturalnego w warunkach i formie dostosowanych do indywidualnych potrzeb psychofizycznych i edukacyjnych absolwenta, na podstawie opinii poradni psychologiczno-pedagogicznej,

   - absolwenci posiadający orzeczenie o potrzebie indywidualnego nauczania mają prawo do dostosowania warunków i formy przeprowadzania egzaminu maturalnego do ich indywidualnych potrzeb psychofizycznych i edukacyjnych,

   - absolwenci chorzy lub niesprawni czasowo, na podstawie zaświadczenia o stanie zdrowia, wydanego przez lekarza, mają prawo przystąpić do egzaminu maturalnego w warunkach i formie odpowiednich do ich stanu zdrowia,

   - absolwenci, u których głębokość zaburzenia grafii uniemożliwia odczytanie i dokonanie prawidłowej oceny arkusza egzaminacyjnego, mają prawo do korzystania w części pisemnej egzaminu maturalnego z komputera lub maszyny do pisania,

   - absolwenci, którzy nie zdali egzaminu maturalnego z przedmiotu lub przedmiotów w części ustnej lub części pisemnej albo do nich nie przystąpili, mają prawo do zdawania egzaminu maturalnego z pozostałych przedmiotów,

   - absolwenci mają prawo do tego, aby w szczególnych przypadkach losowych lub zdrowotnych, uniemożliwiających przystąpienie do części ustnej lub części pisemnej egzaminu maturalnego z danego przedmiotu lub przedmiotów zgodnie z harmonogramem egzaminu maturalnego w danej sesji, na udokumentowany wniosek absolwenta lub jego rodziców (prawnych opiekunów), uzyskać zgodę dyrektora właściwej komisji okręgowej na przystąpienie do egzaminu maturalnego z tego przedmiotu lub przedmiotów w dodatkowym terminie,

   - absolwenci, o których mowa wyżej, mogą przystąpić do części ustnej egzaminu maturalnego z danego przedmiotu lub przedmiotów w terminie innym niż ustalony w harmonogramie, za zgodą przewodniczącego zespołu egzaminacyjnego,

   - absolwent, który jest chory, w czasie trwania egzaminu maturalnego może korzystać ze sprzętu medycznego i leków koniecznych ze względu na chorobę,

   - absolwent ma prawo, w terminie 2 dni od daty egzaminu maturalnego w części ustnej lub pisemnej z danego przedmiotu, zgłosić zastrzeżenia do dyrektora komisji okręgowej, jeżeli uzna, że w trakcie sprawdzianu albo egzaminu zostały naruszone przepisy dotyczące jego przeprowadzania oraz inne uprawnienia wynikające zarówno z przepisów prawa, jak i z ustalonych w konkretnej szkole warunków organizacyjnych.

   Ministerstwo prezentuje pogląd, ze egzamin maturalny jest egzaminem przyjaznym wszystkim zdającym.

   Z poważaniem

   Sekretarz stanu

   Sławomir Kłosowski

   Warszawa, dnia 10 sierpnia 2007 r.