Odpowiedź ministra spraw zagranicznych

na interpelację nr 8874

w sprawie polskiego stanowiska dotyczącego propozycji zmiany statusu Kosowa

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając z upoważnienia Prezesa Rady Ministrów na interpelację Pana Posła Karola Karskiego (pismo nr SPS-023-8874/07 z dnia 27 lipca br.) w sprawie polskiego stanowiska dotyczącego propozycji zmiany statusu Kosowa, uprzejmie informuję, iż Polska konsekwentnie popiera możliwie jak najszybsze określenie przyszłego statusu Kosowa. Wielokrotnie na forum międzynarodowym podkreślaliśmy, iż w przypadku Kosowa nie może być powrotu do sytuacji sprzed 1999 r., że rozstrzygnięcie w sprawie statusu prowincji musi mieć charakter unikalny, sui generis, i nie może stanowić precedensu w rozwiązywaniu sytuacji kryzysowych zarówno w Europie (Naddniestrze, Abchazja czy Południowa Osetia) jak i na świecie. Ze względu na wyjątkowo trudną sytuację związaną z procesem określania przyszłego statusu Kosowa podkreślamy, iż Polsce zależy na wypracowaniu jednolitego stanowiska w tej sprawie państw - członków Unii Europejskiej oraz współdziałaniu w tym zakresie ze Stanami Zjednoczonymi. Podkreślamy jednocześnie, iż przyszłe Kosowo winno być krajem demokratycznym i multietnicznym. Odpowiedzialność za zapewnienie multietnicznego charakteru prowincji zamieszkanej przez szereg mniejszości narodowych (Serbowie, Romowie, ale także Goranie, Aszkali, Turcy, Egipcjanie i inni) spoczywać winna w zasadniczej mierze na stanowiących przygniatającą większość w tymczasowych władzach kosowskich Albańczykach. Obecne, jak i przyszłe władze Kosowa, winny także szczególną uwagę przykładać do ochrony dziedzictwa kulturowego i religijnego w prowincji.

   Ponieważ Polska nie jest członkiem Rady Bezpieczeństwa ONZ ani Grupy Kontaktowej ds. Kosowa, nie można mówić o aktywnym podejmowaniu działań przez RP na forum ONZ w kwestii kosowskiej.

   W odpowiedzi MSZ na poprzednią interpelację Posła Karskiego (pismo nr SPS-024-2678/07 z dnia 15 maja 2007 r.) zawarte zostało sformułowanie:

   ˝Pomijając polityczne i społeczne aspekty funkcjonowania Kosowa po 1999 roku, podkreślenia wymaga pionierski charakter propozycji rozstrzygnięcia jego przyszłego statusu prawnego. Podobna, choć z pewnością odmienna w szczegółach, formuła przyjęta została w 2002 roku w odniesieniu do Timoru Wschodniego˝.

   W obu przypadkach, zarówno Kosowa, jak i Timoru Wschodniego, w zakresie tworzenia ich przyszłego statusu prawnomiędzynarodowego kluczową rolę odgrywała Organizacja Narodów Zjednoczonych poprzez utworzenie na obu terytoriach Tymczasowej Administracji ONZ, na mocy odpowiednich rezolucji Rady Bezpieczeństwa. W przypadku Kosowa była to rezolucja nr 1244 z 10 czerwca 1999 r. (UNMIK - United Nations Mission in Kosovo), natomiast w przypadku Timoru Wschodniego była to rezolucja nr 1272 z 25 października tego samego roku (UNTAET - United Nations Transitional Administration in East Timor). Obie rezolucje przyjęte w kilkumiesięcznym odstępie czasu miały bardzo zbliżony cel. Było nim zapewnienie na obu obszarach, w tzw. warunkach postkonfliktowych, m.in. bezpieczeństwa i porządku prawnego, stworzenie skutecznej administracji, pomoc w rozwoju instytucji demokratycznych i warunków budowy demokratycznych instytucji samorządowych oraz zapewnienie warunków zrównoważonego rozwoju. Finalnym celem zarówno UNMIK, jak i UNTAET było przekazanie wykonywanej przez siebie władzy i administracji, zarówno na szczeblu centralnym, jak i terenowym, tworzonym władzom lokalnym oraz pomoc w przejmowaniu tych uprawnień.

   W obu przypadkach eksperci ONZ aktywnie uczestniczyli w przygotowaniu rozwiązań konstytucyjnych, a także innych podstawowych aktów prawnych.

   15 maja 2001 r. kierujący pracami UNMIK Specjalny Przedstawiciel Sekretarza Generalnego w Kosowie promulgował Constitutional Framework for Provisional Self-Government in Kosovo - Ramową Konstytucję dla Tymczasowego Rządu w Kosowie, która określiła jego status prawny jako jednostkę (entity) podlegającą tymczasowej administracji międzynarodowej, zarządzaną demokratycznie przez ustanowione w tej konstytucji tymczasowe władze: Zgromadzenie, Prezydenta Kosowa oraz Rząd. Od tego momentu rozpoczął się proces przejmowania przez władze lokalne Kosowa wielu uprawnień znajdujących się dotychczas w gestii tymczasowej administracji międzynarodowej.

   W przypadku Timoru Wschodniego proces przekazywania przez UNTAET władzy wyglądał podobnie. W dniu 30 sierpnia 2001 r. na Timorze odbyły się pierwsze demokratyczne wybory parlamentarne, które wyłoniły Zgromadzenie Konstytucyjne kraju. 22 marca 2002 r. uchwalona została konstytucja Timoru Wschodniego. W przeprowadzonych w kwietniu 2002 r. wyborach prezydenckich zwyciężył legendarny niepodległościowy działacz Xanana Gusmao, który 20 maja 2002 r. proklamował powstanie nowego państwa - Demokratycznej Republiki Timoru Wschodniego. Ministrem Spraw Zagranicznych został Jose Ramos Horta, laureat Pokojowej Nagrody Nobla w 1996 r.

   Wraz z oficjalnym uznaniem przez wspólnotę międzynarodową Timoru Wschodniego za niepodległe państwo Tymczasowa Administracja ONZ dla Timoru Wschodniego (UNTAET) zakończyła swoją działalność. Siły policyjne i wojskowe służące pod nadzorem ONZ przekształciły się w nowo powołany UNMISET (United Nations Mission of Support to East Timor), którego celem miało być wspieranie timorskich sił policyjnych i wojskowych. UNMISET w założeniu miał funkcjonować ok. 2 lat, dopóki odpowiedzialność operacyjna wojskowa i policyjna nie zostałaby przejęta przez władze DRTW. Jego działalność została jednak przedłużona o dodatkowy rok. Ostatecznie mandat UNMISET wygasł 20 maja 2005 r.

   Reasumując, zarówno w przypadku Kosowa, jak i Timoru Wschodniego, zadania tymczasowego administrowania tymi terytoriami przez powołane przez ONZ misje zostały wypełnione. Obecny, różny status prawnomiędzynarodowy Kosowa oraz Timoru Wschodniego jest wynikiem odmiennych warunków historycznych oraz międzynarodowej sytuacji politycznej.

   Kosowo od 1965 r. posiada status okręgu autonomicznego w ramach Serbii. W czasach Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii Albańczycy cieszyli się dużymi prawami autonomicznymi. Stanowili m.in. większość lokalnej administracji na Kosowie. W 1989 autonomia Kosowa została drastycznie ograniczona, a w 1990 r. po decyzji lokalnego parlamentu o ogłoszeniu niepodległości Kosowa Serbia wprowadziła rządy bezpośrednie na Kosowie, łamiąc konstytucję SFRJ i likwidując jego status okręgu autonomicznego w ramach Serbii. Albańczycy utworzyli wówczas własne, nieuznane przez Belgrad instytucje państwowe, w tym równoległy system oświaty i służby zdrowia. Po referendum przeprowadzonym 23.09.1991 r. Albańczycy proklamowali istnienie tzw. Republiki Kosowo. 22 października 1991 r. istnienie Republiki Kosowo uznała Albania. W rezultacie negocjacji w Rambouillet, w oparciu o plan Grupy Kontaktowej (tzw. plan Hilla-Petritscha), wypracowano formę autonomii Kosowa z własnym zgromadzeniem przedstawicielskim, rządem, wymiarem sprawiedliwości i policją, zapewniając jednocześnie ochronę zamieszkałym w Kosowie Serbom. Nie osiągnięto jednak akceptacji politycznej obu stron do przyjęcia rozwiązań w całości, co było niezbędne dla osiągnięcia pewności o trwałości porozumienia. Serbowie zintensyfikowali czystki etniczne na terytorium Kosowa - stosując represje, wypędzając ludność cywilną, niszcząc ich domy, odbierając wypędzanym dowody tożsamości.

   Także od chwili przejęcia administracji w Kosowie przez UNMIK, tj. od 1999 roku, formalna pozycja Kosowa nie uległa zmianie i pozostaje dzisiaj ono nadal częścią Republiki Serbii, posiadającą szczególny status. Ostateczne rozstrzygnięcie tej skomplikowanej sytuacji przyszłego prawnomiędzynarodowego statusu Kosowa uzależnione jest w dalszym ciągu od podjęcia stosownych decyzji na forum ONZ. Przedstawiona w lutym 2007 r. przez Specjalnego Wysłannika Sekretarza Generalnego ONZ - Martti Ahtisaariego propozycja w sprawie przyszłego statusu Kosowa (˝Comprehensive Proposal for the Kosovo Status Settlement˝) jest obecnie przedmiotem trudnych negocjacji międzynarodowych. Jej poparcie przez Unię Europejską oraz Stany Zjednoczone i Kanadę spotkało się ze zdecydowanym sprzeciwem ze strony Serbii oraz Federacji Rosyjskiej. Trudno zatem dzisiaj przesądzić zarówno o kształcie przyszłego statusu Kosowa, jak i o terminie podjęcia decyzji w tej sprawie.

   Sytuacja Timoru Wschodniego była historycznie odmienna. Kilka dni po ogłoszeniu niezależności 28 listopada 1975 r. Timor Wschodni, była portugalska kolonia, został zajęty przez wojska indonezyjskie. W lipcu 1976 r. Timor Wschodni został przyłączony do Indonezji, która zignorowała apel ONZ o wycofanie wojsk z prowincji. Dało to początek wieloletniej walce timorskiego ruchu niepodległościowego przeciwko władzom w Dżakarcie. Szacuje się, że w okresie 1976-1999 w wyniku kampanii pacyfikacji ludności przez siły indonezyjskie straciło życie 100-250 tys. mieszkańców prowincji.

   Od 1993 r. pod auspicjami ONZ toczyły się rokowania indonezyjsko-portugalskie w sprawie statusu tego terytorium. Po ustąpieniu prezydenta Indonezji Suharto jego następca B.J. Habibie zapowiedział w styczniu 1999 r. przyznanie przez Indonezję niepodległości Timorowi Wschodniemu, jeśli jego ludność odrzuci w referendum autonomię w obrębie Indonezji. Referendum odbyło się 30 sierpnia 1999 r. i zakończyło się zdecydowanym zwycięstwem zwolenników niezależności od Dżakarty - za niepodległością Timoru Wschodniego opowiedziało się 78,5% mieszkańców prowincji. Po referendum indonezyjska armia i lokalne, proindonezyjskie bojówki rozpoczęły na Timorze kampanię terroru, która doprowadziła do śmierci prawie 1 tys. osób i przesiedlenia setek tysięcy jego mieszkańców oraz zniszczenia większości miejscowej infrastruktury ekonomicznej. Po okresie chaosu, do Timoru Wschodniego przybyły ONZ-owskie siły pokojowe, a Timor Wschodni znalazł się pod tymczasowym zarządem ONZ (misja UNTAET). 30 sierpnia 2001 r. na Timorze odbyły się pierwsze demokratyczne wybory parlamentarne, które wyłoniły Zgromadzenie Konstytucyjne kraju.

   Uzyskanie przez Timor Wschodni w 2002 r. niepodległości (a mówiąc dokładniej, jej odzyskanie, gdyż formalnie zdobył ją w 1975 roku, w procesie dekolonizacji) stało się możliwe m.in. dzięki znacznemu udziałowi i wsparciu społeczności międzynarodowej oraz stanowiło ukoronowanie działań Tymczasowej Administracji ONZ - UNTAET.

   Z poważaniem

   Minister

   Anna Fotyga

   Warszawa, dnia 14 sierpnia 2007 r.