Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 8863

w sprawie przygotowania zawodowego prowadzonego przez technika i szkoły zawodowe

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na interpelację panów posłów Adama Ołdakowskiego i Józefa Stępkowskiego (nr SPS-023-8863/07) w sprawie przygotowania zawodowego prowadzonego przez technika i szkoły zawodowe, uprzejmie wyjaśniam.

   Ogólnokrajowe ramy w zakresie kształcenia zawodowego funkcjonującego w systemie oświaty wyznaczone są przez rozporządzenie ministra edukacji narodowej z dnia 26 czerwca 2007 r. w sprawie klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego (Dz. U. Nr 124, poz. 860). Zawody, w których można uczyć się w poszczególnych typach szkół zawodowych wraz z długością cyklu kształcenia oraz odpowiednią podbudową programową, wprowadza się do ww. klasyfikacji na podstawie wniosków poszczególnych ministrów. Wnioski te zawierają opis zawodu ze zbiorem umiejętności zawodowych, uzasadnienie potrzeby kształcenia w danym zawodzie, nazwę i miejsce zawodu w określonej grupie klasyfikacji zawodów i specjalności występujących w gospodarce narodowej, informację o potrzebach rynku pracy w zakresie danego zawodu oraz opinię organizacji pracodawców reprezentatywnych w rozumieniu ustawy z dnia 6 lipca 2001 r. o Trójstronnej Komisji do Spraw Społeczno-Gospodarczych i wojewódzkich komisjach dialogu społecznego (art. 24 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. Nr 256, poz. 2572, z późn. zm.).

   Aktualnie klasyfikacja zawiera 202 zawody. Na wnioski ministrów właściwych dla zawodów do kształcenia w systemie szkolnym zostało wprowadzonych 11 nowych zawodów, według tychże ministrów, poszukiwanych obecnie na rynku pracy, tj.: technik pojazdów samochodowych, technik transportu drogowego, technik usług pocztowych i finansowych, technik cyfrowych procesów graficznych, florysta, operator dźwięku, realizator dźwięku, technolog robót wykończeniowych w budownictwie, opiekun medyczny, technik turystyki wiejskiej i technik przetwórstwa mleczarskiego. Ponadto na wniosek ministra ds. gospodarki rozszerzona zostanie możliwość kształcenia w zawodach górniczych w rocznej (w przypadku zawodów na poziomie kwalifikacji robotniczych - górnik eksploatacji podziemnej, górnik eksploatacji otworowej, górnik odkrywkowej eksploatacji złóż) i w dwuletniej (w przypadku zawodów na poziomie kwalifikacji technika - technik górnictwa podziemnego, technik górnictwa odkrywkowego, technik górnictwa otworowego) szkole policealnej dla absolwentów posiadających wykształcenie średnie. Nastąpi także rozszerzenie kształcenia w zawodzie złotnik jubiler i kowal w rocznej szkole policealnej oraz w zawodzie technik obsługi turystycznej - w czteroletnim technikum.

   Natomiast zadanie obejmujące dostosowywanie kształcenia zawodowego do potrzeb regionalnego czy lokalnego rynku pracy wynika wprost z ustawowej roli samorządów powiatowych, którym powierzono zadania w zakresie oświaty ponadgimnazjalnej i kształcenia ustawicznego w formach szkolnych i pozaszkolnych oraz prowadzenia lokalnej polityki rynku pracy. W gestii samorządów powiatowych pozostaje instrument umożliwiający wpływ na dopasowanie struktury kształcenia do zmieniających się warunków gospodarczych i społecznych (także demograficznych), tj. kompetencja do ustalania sieci szkół, w tym szkół zawodowych, a więc do decydowania o kształcie edukacji na obszarach według właściwości terytorialnej. Na tym samym poziomie zarządzania funkcjonują powiatowe urzędy pracy wraz z ich organami konsultacyjnymi - powiatowymi radami zatrudnienia. Dyrektor szkoły prowadzącej kształcenie zawodowe, w porozumieniu z organem prowadzącym szkołę i po zasięgnięciu opinii kuratora oświaty, ustalając zawody, w których będzie kształcić szkoła, jest zobowiązany do zasięgnięcia opinii między innymi wojewódzkiej lub powiatowej rady zatrudnienia.

   Wobec powyższego szkoły i jednostki samorządu terytorialnego, jako ich organy prowadzące oraz instytucje rynku pracy, powinny współpracować i podejmować spójne działania zmierzające do dostosowania oferty kształcenia zawodowego do potrzeb społeczno-gospodarczych regionu, zgodnie z kierunkami rozwoju wyznaczonymi przez strategie wojewódzkie. Jednostki samorządu terytorialnego, dokonując racjonalizacji sieci szkół i kierunków kształcenia zawodowego mają możliwość uwzględnienia specyficznych dla danych obszarów uwarunkowań kulturowych oraz realizacji aspiracji edukacyjnych mieszkańców.

   Planowanie rozwoju edukacji wymaga dobrej wiedzy o podaży i popycie na pracę wraz z informacjami dotyczącymi oczekiwań kwalifikacyjnych ze strony pracodawców. Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. Nr 99, poz. 1001, z późn. zm.) analiza rynku pracy, w tym prowadzenie monitoringu zawodów deficytowych i nadwyżkowych, jest jednym z zadań samorządu województwa oraz samorządu powiatu w zakresie polityki rynku pracy. Do zadań samorządu terytorialnego należy także: opracowywanie analiz rynku pracy i badanie popytu na pracę, diagnozowanie potrzeb rynku pracy w zakresie kształcenia ustawicznego i szkolenia bezrobotnych oraz poszukujących pracy, określanie i wdrażanie instrumentów służących dostosowaniu kierunków kształcenia i szkolenia zawodowego do potrzeb rynku pracy, określanie wykazu zawodów, w których za przygotowanie zawodowe młodocianych pracowników może być dokonywana refundacja. Jednostki samorządu terytorialnego jako organy prowadzące szkoły powinny monitorować i szczegółowo analizować potrzeby rynku pracy, dostosowując strukturę kształcenia zawodowego do jego potrzeb. Lokalne systemy kształcenia są często ukierunkowane na zaspokajanie ˝mody˝ na poszczególne zawody lub kontynuują ˝zastaną˝ strukturę kształcenia, co rozmija się z rzeczywistym zapotrzebowaniem rynku pracy. Dlatego też monitoring zawodów deficytowych i nadwyżkowych powinien spełniać swoje zadanie nie tylko jako system statystyczny, ale także jako element średnio i długookresowego prognozowania popytu na pracę według kwalifikacji, a w konsekwencji umożliwić przepływ i korzystanie z informacji przez szkoły i inne instytucje oświatowe, ośrodki szkoleniowe, urzędy pracy.

   Odnosząc się do kwestii ˝odpowiedniego˝ przygotowania uczniów do wykonywania zawodu, uprzejmie informuję, że szkoła, realizując kształcenie zawodowe, ma obowiązek kierować się zestawem treści nauczania oraz umiejętności określonych w podstawie programowej kształcenia w danym zawodzie. Postawy programowe kształcenia w zawodach są ustalane przez resort oświaty przy współpracy z zawodoznawcami, wyznaczanymi przez ministrów właściwych dla zawodów oraz przedstawicielami pracodawców, a następnie przedkładane tym ministrom do akceptacji. Przyjęta procedura sprawia, że treści podstaw programowych uwzględniają wymagania kwalifikacyjne stawiane absolwentom przez rynek pracy oraz dokonujący się postęp technologiczny. Aktualizacja i unowocześnianie treści zawartych w podstawach programowych, a następnie rozpowszechnianie do kuratorów oświaty odbywa się w sposób ciągły. Aktualnie wszystkie podstawy programowe kształcenia w zawodach są opracowane, a w drodze rozporządzenia opublikowano 63 podstawy programowe.

   Zakres kształcenia zawodowego unormowany w podstawach programowych ulega konkretyzacji i uszczegółowieniu w programach nauczania dla zawodów. Nauczyciel ma możliwość korzystania zarówno z programów dopuszczonych do użytku szkolnego przez ministra właściwego ds. oświaty i wychowania, jak i opracowania własnego programu kształcenia w zawodzie, zatwierdzanego przez kuratora oświaty i stosowanego wyłącznie w danej szkole. Ważne jest, by treści kształcenia zawodowego określone w programach autorskich były zintegrowane z charakterystyką kwalifikacyjną absolwenta w zawodzie określoną w podstawie programowej, klasyfikacją zawodów i specjalizacją zawodową, by stanowiły układy strukturalne i zintegrowane, gwarantowały wiązanie teorii z praktyką, odpowiadały obecnemu rozwojowi techniki oraz rzeczywistym potrzebom lokalnego rynku pracy.

   Wykaz programów dopuszczonych do użytku szkolnego ogłaszany jest corocznie w pierwszym tygodniu lutego danego roku kalendarzowego. W wykazie programów dopuszczonych do użytku szkolnego, ogłoszonym w lutym 2007 r., ujętych jest 340 programów, w tym 121 o strukturze modułowej. Skala wykorzystania programów modułowych jest obecnie niewielka, ale obserwuje się wzrost zainteresowania szkół programami modułowymi jako alternatywą dla tradycyjnych programów o strukturze przedmiotowej. Ponadto, jeżeli jest to przewidziane w podstawie programowej kształcenia w danym zawodzie, dopuszcza się opracowanie i wdrożenie przez szkołę programu nauczania w wybranej specjalizacji w zawodzie, w zależności od potrzeb i specyfiki lokalnego rynku pracy. Zgodność realizacji podstaw programowych oraz wybranych przez szkołę programów nauczania, a tym samym analiza i ocena efektów działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkół i placówek znajduje się w kompetencji nadzoru pedagogicznego sprawowanego przez właściwego kuratora oświaty.

   Ponadto instrumentem sprzyjającym podnoszeniu jakości kształcenia w polskich szkołach jest system oceniania zewnętrznego, w tym m.in. zewnętrzny egzamin potwierdzający kwalifikacje zawodowe, który ocenia poziom opanowania, wymaganych dla danego zawodu wiadomości i umiejętności, przez absolwentów szkół prowadzących kształcenie zawodowe. Podstawowym założeniem egzaminu jest, że zdający otrzymują w tym samym czasie taki sam zestaw pytań i zadań egzaminacyjnych, a proces sprawdzania osiągnięć dokonywany jest przez nauczycieli egzaminatorów. Porównywalność uzyskanych wyników egzaminacyjnych osiąga się poprzez zastosowanie jednolitych wymagań określonych w standardach wymagań egzaminacyjnych dla każdego zawodu odrębnie, standaryzowanych testów, jednakowych procedur i kryteriów oceniania. Zatem każda szkoła prowadząca kształcenie w danym zawodzie, bez względu na poziom kwalifikacji zawodowych, które chce potwierdzić jej absolwent, powinna właściwie przygotowywać ucznia (słuchacza) do pełnienia różnych ról zawodowych, a egzamin powinien być tylko potwierdzeniem dobrego przygotowania do wykonywania zawodu.

   Analiza wyników dotychczas przeprowadzonych egzaminów potwierdzających kwalifikacje zawodowe dla absolwentów zasadniczych szkół zawodowych wskazuje na wzrost jakości kształcenia i zdobywania kwalifikacji zawodowych. W szkołach po każdej sesji egzaminacyjnej dokonuje się analizy wyników egzaminu zawodowego, a nauczyciele określają słabe strony i wyznaczają obszary do dalszej pracy w celu podnoszenia jakości procesu kształcenia. Analogicznie zdawalność pierwszego egzaminu dla absolwentów technikum i szkoły policealnej na poziomie 61,3% (przeprowadzonego po raz pierwszy w 2006 r.) nie odbiega od poziomu zdawalności (62%) egzaminu zawodowego przeprowadzonego po raz pierwszy w 2004 r. dla absolwentów 2-letniej zasadniczej szkoły zawodowej. Należy podkreślić, że absolwenci technikum zdawali dwa zewnętrzne egzaminy, występujące jeden po drugim, tj. egzamin maturalny i egzamin potwierdzający kwalifikacje zawodowe. Zdawalność zarówno egzaminu maturalnego na poziomie 65,8%, jak i zdawalność egzaminu zawodowego wskazują na to, że przygotowanie się do dwóch tak poważnych egzaminów zewnętrznych sprawia uczniom duże trudności. Nie bez znaczenia jest fakt, że do technikum trafia wielu absolwentów gimnazjów, którzy uzyskali niską liczbę punktów na egzaminie gimnazjalnym. Oznacza to, że jest im trudniej sprostać wymaganiom kształcenia w tym typie szkoły, co szczególnie widoczne było na egzaminie w zawodach technicznych, np. technik elektryk, technik elektronik, technik mechatronik, technik mechanik.

   Mając powyższe na względzie, podjęto prace nad rozwiązaniem systemowym, polegającym na zmianie kalendarza tych egzaminów w technikum. W aktualnie procedowanym projekcie ustawy o systemie oświaty proponuje się, aby egzamin potwierdzający kwalifikacje zawodowe był przeprowadzany po trzecim roku nauki, a egzamin maturalny tak jak dotychczas.

   Ponadto aby zapewnić uczniom i słuchaczom odpowiedni poziom kształcenia praktycznego oraz zdawania egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe w oparciu o wyposażenie dydaktyczne, sprzęt i urządzenia, zgodne z wymaganiami określonymi w podstawach programowych kształcenia w poszczególnych zawodach, sukcesywnie są realizowane zamówienia na doposażenie szkół - w ramach projektu ˝Wyposażenie CKU, CKP i szkół zawodowych w stanowiska do egzaminów zawodowych˝ współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego.

   Kształcenie zawodowe wymaga znacznych nakładów inwestycyjnych, zwłaszcza tworzenia i unowocześniania bazy techniczno-dydaktycznej. Niewystarczające środki finansowe na doposażenie szkół zawodowych w nowoczesny sprzęt i urządzenia, jakimi dysponują jednostki samorządów powiatowych, powodują, że w większości wykorzystywane w szkołach maszyny lub urządzenia są przestarzałe i nie nadążają za postępem techniczno-technologicznym. W związku z tym niezbędne jest odbudowywanie więzi szkół z pracodawcami oraz aktywne włączenie się pracodawców w proces kształcenia ich przyszłych pracowników, także przez doposażanie szkół w nowoczesne maszyny i urządzenia. Z pewnością podniosłoby to jakość kształcenia i zwiększyłoby atrakcyjność poszczególnych zawodów.

   Ponieważ zmienny rynek pracy ujawnia ciągle dysonans między oczekiwaniami pracodawców a rzeczywistymi kwalifikacjami absolwentów szkół zawodowych Ministerstwo Edukacji Narodowej podjęło inicjatywę zawierania porozumień z reprezentatywnymi dla pracodawców organizacjami pracodawców, samorządami gospodarczymi oraz innymi podmiotami pozarządowymi na rzecz poprawy stanu kształcenia zawodowego, w szczególności kształcenia praktycznego. Dotychczas podpisano porozumienia w większości z dużymi organizacjami krajowymi, takimi jak np. Związek Rzemiosła Polskiego czy Konfederacja Pracodawców Polskich oraz organizacjami i stowarzyszeniami branżowymi, takimi jak np. Stowarzyszenie Elektryków Polskich oraz Polska Izba Przemysłowo-Handlowa Budownictwa. Z informacji uzyskiwanych corocznie od kuratorów oświaty wynika, że wszystkie organizacje pracodawców, z którymi minister podpisał porozumienia podjęły współpracę ze szkołami. Ponadto działaniem wspierającym szkoły w coraz aktywniejszej współpracy z pracodawcami są porozumienia podpisywane przez właściwych kuratorów oświaty z organizacjami pracodawców działającymi lokalnie. Monitorowanie realizacji zadań wynikających z zawartych porozumień pozwala zauważyć, że ich pozytywny wpływ na poprawę jakości kształcenia zawodowego. Sukcesywnie wzrasta liczba pracodawców zaangażowanych we współpracę ze szkołami, tworzona jest sieć firm, w których jest lub może być realizowana praktyczna nauka zawodu, a także podmioty, z którymi minister lub kurator podpisali porozumienia, tworzą bazę danych o miejscach i zapotrzebowaniu szkół na miejsca odbywania praktycznej nauki zawodu u pracodawców oraz organizują szkolenia dla nauczycieli zawodu. Najliczniejsza sieć firm występuje w województwach: śląskim, kujawsko-pomorskim, małopolskim i lubelskim.

   Podniosła się także świadomość aktywnych pracodawców w zakresie konieczności utrzymywania wysokich standardów kształcenia zawodowego, w tym przede wszystkim pełnej realizacji treści ujętych w odpowiednich podstawach programowych kształcenia w zawodach, odbywania przez uczniów praktycznej nauki zawodu z wykorzystaniem nowoczesnych technologii, sprzętu i urządzeń, a także zatrudniania absolwentów legitymujących się nie tylko świadectwem ukończenia szkoły, lecz również dyplomem potwierdzającym kwalifikacje w wyuczonym zawodzie.

   Szkoła (zwłaszcza w ramach zawieranych porozumień z organizacjami pracodawców i stowarzyszeniami branżowo-zawodowymi) może także organizować, w porozumieniu z organem prowadzącym oraz we współpracy z urzędami pracy i pracodawcami, dodatkowe zajęcia w formach pozaszkolnych. Zajęcia takie mogłyby być organizowane w szkole, placówkach oświatowych pozaszkolnych czy siedzibach organizacji społecznych i pozarządowych, których statutowym działaniem jest wspieranie systemu oświaty i wychowania. Także wzajemne korzyści powinno przynosić odbywanie przez uczniów praktyk zawodowych u renomowanych pracodawców. Podczas gdy uczniowie utrwalają i doskonalą umiejętności zawodowe nabyte w szkole na rzeczywistych stanowiskach pracy, pracodawcy mogą ich obserwować, a najlepszym proponować zatrudnienie. Pracodawcy mogą również zaproponować nauczycielom zawodu krótkie przeszkolenie w zakresie nowoczesnych urządzeń i nowych technologii.

   Ponadto przepisy prawa oświatowego umożliwiają szkołom prowadzącym kształcenie zawodowe przekazywanie pracodawcom, u których realizowana jest praktyczna nauka zawodu w formie praktyk zawodowych, środków na pokrycie dodatków i premii wypłacanych pracownikom za wykonywanie obowiązków opiekunów praktyk zawodowych oraz opłacanych od nich składek na ubezpieczenie społeczne - pierwsze dofinansowanie odbyło się w roku 2003 w ramach dotacji celowej z budżetu państwa. Od 2004 r. zmiana ustawy o dochodach jst spowodowała, że kwota za wykonywanie tych obowiązków została włączona do subwencji oświatowej. Także pracodawcom, którzy zawarli umowę o pracę z młodocianym pracownikiem w celu przygotowania zawodowego, przysługuje dofinansowanie kosztów kształcenia.

   Odnośnie do zasygnalizowanego problemu zmian w systemie szkolnictwa zawodowego uprzejmie informuję, że niezbędne jest podjęcie długofalowych prac nad stopniowym wypracowywaniem i wdrażaniem rozwiązań dotyczących przeorientowania filozofii i założeń organizacyjnych systemu kształcenia i szkolenia zawodowego, a także systemu egzaminów zewnętrznych. Podjęcie tych działań wynika z procesu wdrażania deklaracji kopenhaskiej, w tym m.in. tworzenia krajowego systemu kwalifikacji i krajowych ram kwalifikacji oraz systemu punktów kredytowych w kształceniu i szkoleniu zawodowym (ECVET). W związku z powyższym w Programie Operacyjnym ˝Kapitał ludzki˝ na lata 2007-2013 zaprojektowano zadania o charakterze systemowym, obejmujące m.in:

   a) doskonalenie podstaw programowych i programów nauczania, w tym ewaluację przydatności programów nauczania pod kątem umiejętności poszukiwanych przez pracodawców;

   b) opracowanie i wdrożenie krajowego systemu kwalifikacji obejmującego:

   - badania i analizy dotyczące kompetencji i kwalifikacji występujących na polskim rynku pracy, a także możliwości nabywania i potwierdzania kwalifikacji,

   - opracowanie krajowych ram kwalifikacji - opis i usystematyzowanie kompetencji i kwalifikacji według poziomu i zakresu kształcenia,

   - budowa krajowego systemu kwalifikacji - opracowanie i wdrożenie zasad i procedur potwierdzania kompetencji i kwalifikacji nabywanych w trybie formalnym (w formach szkolnych i pozaszkolnych) pozaformalnym i nieformalnym, a także wsparcie rozwiązań organizacyjno-instytucjonalnych;

   c) doskonalenie nauczycieli kształcenia zawodowego we współpracy z przedsiębiorcami;

   d) rozwój systemu doradztwa edukacyjno-zawodowego.

   Wymienione działania służyć będą ukierunkowaniu systemu na ocenę wartości uczenia się przede wszystkim pod kątem wyników, a nie oceny procesu i warunków, w jakim uczenie się zachodzi, czyli skoncentrowanie się na takich działaniach, które nawet w dłuższej perspektywie czasowej doprowadzą do stworzenia jednolitego systemu potwierdzania kwalifikacji zawodowych.

   Bardzo ważną kwestią jest także realizacja regionalnych polityk edukacyjnych, która wymaga dostosowania kierunków kształcenia na szczeblu województw do regionalnych i lokalnych uwarunkowań rynku pracy i gospodarki. Wsparcie dla regionów w tym zakresie będą stanowiły działania zaprojektowane w priorytecie IX ww. Programu Operacyjnego: rozwój wykształcenia i kompetencji w regionach. Zatem aktywny udział różnych podmiotów zainteresowanych rozwojem edukacji zawodowej w szczegółowych programach dotyczących m.in. doradztwa edukacyjno-zawodowego oraz rozwoju szkolnictwa zawodowego zgodnie z potrzebami strategii rozwoju regionu może przynieść oczekiwany efekt, tj. z jednej strony dostosowanie oferty szkolnictwa zawodowego do potrzeb regionalnego rynku pracy, z drugiej uczniowie i inni uczestnicy procesu kształcenia otrzymają informacje, które z pewnością będą przydatne przy wyborze kierunku kształcenia, a w konsekwencji przyczynią się do zwiększenia szans na znalezienie zatrudnienia.

   Z poważaniem

   Sekretarz stanu

   Sławomir Kłosowski

   Warszawa, dnia 31 lipca 2007 r.