Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Finansów - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 8850

w sprawie projektu ustawy dotyczącego systemu odszkodowań za rozbite samochody

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację Pana Posła Waldy Dzikowskiego dotyczącą wątpliwości odnośnie propozycji zawartych w poselskim projekcie ustawy o zmianie ustawy o działalności ubezpieczeniowej oraz niektórych innych ustaw (druk nr 1547, który uwzględnia autopoprawkę), zakładającym rozliczanie z ubezpieczycielami szkód powypadkowych w pojeździe na podstawie faktur, uprzejmie proszę o przyjęcie następujących wyjaśnień.

   Na wstępie pragnę wskazać, iż stanowisko Rządu jest co do zasady przychylne i wyraża pełną akceptację dla celu przedmiotowego projektu, jakim jest ograniczenie ˝szarej strefy˝ na rynku napraw warsztatowych. Rekomendując dalsze prace nad projektem, Rząd jednocześnie zwrócił uwagę na pewne problematyczne kwestie wymagające rozwiązania - które zostaną omówione poniżej - oraz wskazał na potrzebę dokonania korekt i poprawek legislacyjnych dla zapewnienia zgodności projektu poselskiego z Konstytucją RP oraz zasadami prawa cywilnego.

   Warto w tym miejscu zauważyć, że wątpliwości podniesione przez Pana Posła zostały również dostrzeżone przez Ministerstwo Finansów.

   W kontekście wspomnianych powyżej problemów powołany został Zespół Roboczy w ramach Rady Rozwoju Rynku Finansowego działającej pod auspicjami Ministra Finansów, którego zadaniem stało się wypracowanie propozycji poprawek i przedstawienie ich w toku dalszych prac legislacyjnych nad projektem poselskim dla zapewnienia skuteczności i zgodności tworzonej regulacji z zasadami prawa.

   Należy w tym miejscu podkreślić, że zagadnienie wypłat za szkody komunikacyjne na podstawie faktur VAT było w przeszłości wielokrotnie przedmiotem prac, analiz i propozycji, które dowiodły, że jest to problem złożony, z którym wiążą się poważne wątpliwości dotyczące zgodności z Konstytucją, podstawowymi zasadami prawa cywilnego oraz prawem wspólnotowym i który wymaga wielostronnego i wielopłaszczyznowego rozważenia. Z tego względu, w celu wypracowania optymalnych rozwiązań, uznano za potrzebne stworzenie odpowiedniego forum wymiany poglądów w tym przedmiocie. W skład Zespołu Roboczego weszli przedstawiciele administracji publicznej, rynku ubezpieczeniowego i innych zainteresowanych środowisk, w tym przedsiębiorców i konsumentów, tj.: Komisji Nadzoru Finansowego, Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego, Polskiej Izby Ubezpieczeń, Biura Rzecznika Ubezpieczonych, Polskiego Biura Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, Ministerstwa Sprawiedliwości, Ministerstwa Gospodarki, Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Krajowej Izby Gospodarczej, Związku Rzemiosła Polskiego, Polskiej Izby Motoryzacji, Polskiego Związku Motorowego, Cechu Rzemiosł Motoryzacyjnych w Warszawie, Stowarzyszenia Forum Recyklingu Samochodów, SDCM Stowarzyszenie Dystrybutorów Części Motoryzacyjnych, Stowarzyszenia Niezależnych Warsztatów Samochodowych, Stowarzyszenia Rzeczoznawców Techniki Samochodowej i Ruchu Drogowego oraz Ministerstwa Finansów. W ślad za projektem poselskim i wstępnym projektem poprawki, efekt końcowy prac Zespołu ma być docelowo konsultowany także z Komisją Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego.

   Poniżej pragnę przedstawić niektóre z najważniejszych zidentyfikowanych w projekcie poselskim wątpliwości, do wyeliminowania których zmierzają prace Zespołu Roboczego - są to kwestie dotyczące:

   - zgodności z Konstytucją RP

   Propozycje uwarunkowania wypłaty odszkodowania za szkodę komunikacyjną od przedstawienia faktury VAT spotykały się już w latach ubiegłych z poważnymi zarzutami m.in. naruszania konstytucyjnej zasady proporcjonalności w ograniczaniu praw i wolności. Pomimo że projekt po autopoprawce przewiduje możliwość podjęcia - lub nie - decyzji o dokonaniu naprawy, to jednak wątpliwości co do zgodności z konstytucyjną zasadą proporcjonalności w ograniczaniu praw i wolności mogą pozostawać aktualne w świetle niedostatecznego uregulowania postępowania odszkodowawczego w przypadku braku chęci poszkodowanego do naprawy pojazdu.

   - zgodności z systemem prawa cywilnego

   Systemowym problemem może być również ewentualna ingerencja w zasady prawa cywilnego w zakresie szkody i odszkodowania, gdyż odpowiedzialność ubezpieczyciela wprost wynika z zasad ogólnych. Na gruncie regulacji odszkodowawczych głównym założeniem jest zasada pełnego odszkodowania (art. 361 § 2 k.c.) oraz zasada naprawienia szkody zawarta w art. 363 kodeksu cywilnego. W ich kontekście należy podkreślić, iż treścią zobowiązania zakładu ubezpieczeń wynikającą z umowy ubezpieczenia OC komunikacyjnego nie jest przywrócenie pojazdu do stanu sprzed wypadku, lecz naprawienie szkody. Sąd Najwyższy w przedmiotowym zakresie podjął uchwałę (uchwała z dnia 15.11.2001 r., sygn. III CZP 68/01), z której wynika, że obowiązek naprawienia szkody przez wypłatę odpowiedniej sumy pieniężnej powstaje z chwilą wyrządzenia szkody i nie jest uzależniony od tego, czy poszkodowany dokonał naprawy rzeczy, ani od tego, czy w ogóle zamierza ją naprawić.

   Wskazane wątpliwości związane z kwestią wymagalności odszkodowania w momencie powstania szkody dopełnione są tym, iż kwestia wysokości odszkodowania zależy od wielu składowych - nie tylko wspomnianej powyżej zasady pełnego odszkodowania, ale także czynników ograniczających ją, których udowodnienie nie może sprowadzać się jedynie do faktur VAT czy rachunków. Zasada pełnego odszkodowania doznaje bowiem zgodnie z prawem cywilnym ograniczeń, które także ubezpieczyciel bierze pod uwagę w toku ustalania wysokości odszkodowania, w tym wynikających z przyczynienia się poszkodowanego do powstania lub zwiększenia rozmiarów szkody (art. 362 k.c.).

   - kwestii wypłaty odszkodowania we właściwym czasie i w terminach ustawowych i umownych

   Wyrażono także obawę, iż niezależnie od wskazanych wyżej, powszechnie obowiązujących reguł należne w momencie powstania szkody odszkodowanie, przy bezwzględnym nakazie okazania faktur VAT, mogłoby nie być wypłacane we właściwym czasie, z uwagi na brak środków finansowych na naprawę w bieżącej dyspozycji poszkodowanego (a bezpośrednio z uwagi na brak środka dowodowego w postaci odpowiednich faktur VAT).

   Należy jednak zauważyć, że ta - podniesiona również przez Pana Posła - kwestia w propozycji będącej w finalnej fazie opracowania w ramach Zespołu ma zostać rozwiązana przez niezamykanie drogi dla możliwości bezgotówkowej metody rozliczenia szkody, a więc nie na podstawie faktur, ale w drodze wzajemnych rozliczeń ubezpieczyciela z warsztatem.

   Wobec powyżej zasygnalizowanych problemów ustalono, że propozycje rozwiązań legislacyjnych wypracowanych przez Zespół uwzględnią następujące kwestie:

   1) precyzyjnego uregulowania rozliczania szkody w pojeździe w sytuacji poszkodowanego niedecydującego się na naprawę samochodu; przy czym nie można odmówić mu prawa do podjęcia decyzji o naprawie w przyszłości - w przeciwnym razie mogłoby powstać rozwiązanie niekonstytucyjne;

   2) podkreślenia, że faktury VAT powinny stanowić jeden ze środków dowodowych przy ustalaniu wysokości szkody, ale nie jedyny;

   3) zapewnienia uwzględniania podatku VAT przy ewentualnej wypłacie kosztorysowej, mając na uwadze uchwałę SN z 17 maja 2007 r. i stanowisko Komisji Nadzoru Finansowego, przy jednoczesnym pozostawieniu zachęty do przedstawiania faktur;

   4) wprowadzenia obowiązku informowania konsumenta przez ubezpieczyciela o jego prawach;

   5) określenia, od kogo ma poszkodowany otrzymywać protokoły uszkodzeń czy też kosztorysy po oględzinach, a więc na podstawie czyjego także uznania, w postaci adnotacji na nich, następowałoby dodatkowe badanie techniczne.

   Na tej podstawie i w oparciu o postulaty przedstawicieli administracji publicznej, środowisk konsumentów, rynku ubezpieczeniowego oraz przedsiębiorców prowadzących warsztaty samochodowe skupionych w Zespole Roboczym, a także po konsultacjach z cywilistami opracowane zostały propozycje poprawek do poselskiego projektu, które w najbliższym czasie zostaną przedstawione - w chwili obecnej jeszcze są finalizowane.

   Reasumując, omawiane propozycje, opracowane przez Zespół, będą realizować docelowo postulaty w zakresie dopracowania pod względem cywilistycznym projektu ustawy. Podtrzymają założenia projektu poselskiego co do stworzenia mechanizmu mającego docelowo eliminować ˝szarą strefę˝, z uwzględnieniem podstawowych zasad prawa krajowego i unijnego oraz orzecznictwa Sądu Najwyższego. Oprócz kwestii zasadniczych, opisanych powyżej, propozycja Zespołu będzie polegała również na wprowadzeniu przepisów umożliwiających odpowiednią weryfikację przeprowadzonych napraw i faktur; uwzględnieniu, iż wysokość odszkodowania powinna obejmować także utratę ˝wartości handlowej˝ pojazdu mechanicznego; zastosowaniu zasady o ˝szkodzie całkowitej˝, w przypadku gdy koszt naprawy pojazdu przekracza jego wartość rynkową sprzed uszkodzenia; przyjęciu metody kosztorysowej w sytuacji powzięcia decyzji o nienaprawianiu pojazdu oraz wprowadzeniu przepisu dotyczącego rzeczoznawcy samochodowego, który ma być krokiem w kierunku usankcjonowania zasad obiektywnej wyceny wartości szkody.

   Z poważaniem

   Podsekretarz stanu

   Adam Pęzioł

   Warszawa, dnia 8 sierpnia 2007 r.