Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 8695

w sprawie konieczności regulacji kwestii własności nieruchomości na terenach poniemieckich

   Szanowny Panie Marszałku! Uprzejmie przedstawiam pisemną odpowiedź na interpelację Pana Posła Jana Bednarka w sprawie konieczności regulacji kwestii własności nieruchomości na terenach poniemieckich, nadesłaną przy piśmie z dnia 28 czerwca 2007 r., Nr SPS-023-8695/07.

   W odpowiedzi na pytanie pierwsze oraz drugie, dotyczące prac legislacyjnych zmierzających do uporządkowania sytuacji prawnej nieruchomości znajdujących się na Ziemiach Odzyskanych oraz na obszarze Wolnego Miasta Gdańska, uprzejmie informuję, że w Ministerstwie Sprawiedliwości opracowano projekt ustawy o ujawnieniu w księgach wieczystych prawa własności nieruchomości Skarbu Państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego. W toku prac nad tym projektem zmodyfikowano przyjęte pierwotnie założenie, iż przygotowywana regulacja obejmować będzie jedynie tę część terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, która weszła w jej skład w wyniku II wojny światowej. Koncepcja ta ustąpiła na rzecz uniwersalnego charakteru projektowanego aktu prawnego, tj. dotyczącego całego terytorium państwa.

   Projektowana ustawa, nie nakładając nowych zadań na organy właściwe w sprawach gospodarki nieruchomościami Skarbu Państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego, wprowadza jednocześnie system egzekwowania wykonania obowiązku ujawnienia w księgach wieczystych prawa własności nieruchomości Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego. Przewidziany w projekcie mechanizm polegać ma na ścisłym określeniu terminu, w którym właściwe organy reprezentujące Skarb Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego złożą wnioski o ujawnienie prawa własności tych nieruchomości w księgach wieczystych, usuwając w ten sposób wieloletnie zaniedbania w wykonywaniu tego, ciążącego przecież na każdym właścicielu nieruchomości, obowiązku.

   W projekcie przewiduje się również miesięczny termin dla sądów prowadzących księgi wieczyste do rozpoznania składanych w trybie projektowanej ustawy wniosków o wpis.

   Należy również wskazać, że projektowane przedsięwzięcie rozpocznie się od stworzenia wykazu nieruchomości Skarbu Państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego w celu zinwentaryzowania mienia należącego do tych podmiotów. Wykaz ten spełni rolę informacyjną, jak również pozwoli na ujawnienie skali zaniechań w ujawnianiu własności nieruchomości Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego. Stanowić będzie ponadto narzędzie służące sprawowaniu przez wojewodów bieżącej kontroli postępu w planowym i systematycznym wykonywaniu przez wójtów, burmistrzów, prezydentów, starostów i marszałków województw obowiązku składania wniosków o ujawnienie praw do nieruchomości Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego.

   Podkreślenia wymaga ponadto, że projektowana ustawa nie zawiera żadnych przepisów o charakterze materialnoprawnym, które regulowałyby stosunki własnościowe, w szczególności na obszarze Ziem Odzyskanych oraz byłego Wolnego Miasta Gdańska. Państwo Polskie szeregiem aktów prawnych przeprowadziło bowiem zmiany w stosunkach własnościowych na tych terenach. Akty te, odnoszące się do włączonych w granice Polski obszarów, takie jak m.in. dekret z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, dekret z dnia 6 grudnia 1946 r. o przekazywaniu przez Państwo mienia nierolniczego w obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska, dekret z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska, czy dekret z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych, a następnie ustawodawstwo dotyczące kwestii własności na obszarze całego kraju dokonały uregulowania problemów własnościowych na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska. Akty te były skuteczne w sferze własności nieruchomości, a ich prawomocność nie może być ani podważana, ani kwestionowana w świetle zasad prawa międzynarodowego i standardów demokratycznych.

   Celem projektowanej ustawy jest zatem jedynie doprowadzenie do stanu, w którym dokonane w przeszłości zmiany własnościowe będą ujawnione w systemie ksiąg wieczystych stanowiącym kompleksową dla obszaru kraju instytucję rejestracji stosunków prawnych w odniesieniu do nieruchomości.

   Sprawa roszczeń obywateli niemieckich zgłaszanych do sądów powszechnych o zwrot nieruchomości położonych na terenach naszego kraju pozostaje od dłuższego czasu w zainteresowaniu Ministra Sprawiedliwości. Z uwagi na wagę problemu Minister Sprawiedliwości podjął działania mające na celu aktualizację wpisów w księgach wieczystych stanu własności nieruchomości, których poprzednimi właścicielami byli obywatele niemieccy, a także monitoring wszystkich spraw sądowych, w których obywatele niemieccy kierują roszczenia do nieruchomości położonych w Polsce. Prezesi sądów apelacyjnych zostali zobowiązani do składania okresowych informacji o sprawach, w których obywatele niemieccy zgłaszają roszczenia skierowane do nieruchomości położonych w Polsce lub inne roszczenia majątkowe oparte na prawie własności do takich nieruchomości. Informacje te dotyczą zarówno spraw będących w toku, jak i nowych, wpływających do sądów im podległych. Z danych uzyskanych w ten sposób wynika, że do sądów powszechnych wpłynęło 55 takich spraw. Ich akta są aktualnie przedmiotem analizy właściwego Departamentu w Ministerstwie Sprawiedliwości. Sprawy te podlegają stałej kontroli. Charakter zgłaszanych roszczeń jest zróżnicowany. Są to w szczególności sprawy:

   - uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

   - stwierdzenia nabycia spadku,

   - podziału majątku wspólnego,

   - ustalenia nabycia własności nieruchomości w trybie dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich,

   - stwierdzenia nabycia własności nieruchomości w drodze zasiedzenia,

   - wydania nieruchomości,

   - dokonania wpisu w księdze wieczystej,

   - zapłaty odszkodowania.

   Trzydzieści siedem z tych spraw zostało już prawomocnie ukończonych, z tym że w jednej z nich wniesiono skargę kasacyjną, a w drugiej z tej grupy złożono jej zapowiedź. Pięć spraw zakończyło się uzgodnieniem treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie obywateli niemieckich jako właścicieli nieruchomości położonych w Polsce, a jedna ustaleniem prawa własności do takiej nieruchomości na rzecz obywatela niemieckiego. W jednej ze spraw sąd zasądził od Skarbu Państwa odszkodowanie na rzecz obywateli niemieckich za przejęte nieruchomości w łącznej wysokości 59 045 zł, a w kolejnej - od innego podmiotu -wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy w kwocie 7502,64 zł. Sądy uwzględniły też w dwóch sprawach powództwa obywateli niemieckich o wydanie nieruchomości położonych na terenie Polski. W pozostałych zakończonych sprawach żądania obywateli niemieckich nie zostały uwzględnione lub złożone do sądów pozwy, wnioski i skargi o wznowienie postępowania zostały zwrócone bądź odrzucone, a w jednej sprawie postępowanie umorzono.

   Należy podkreślić, że w każdej sprawie sąd indywidualnie ocenia zasadność zgłoszonego roszczenia. Minister Sprawiedliwości jako naczelny organ administracji rządowej sprawuje jedynie zwierzchni nadzór nad administracyjną działalnością sądów powszechnych, a czynności z zakresu tego nadzoru nie mogą wkraczać w dziedzinę orzeczniczą (art. 9 i art. 39 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych, Dz. U. Nr 98, poz. 1070, ze zm.). Nie jest możliwa jakakolwiek administracyjna ingerencja w merytoryczne rozstrzygnięcia sądów, zgodnie z konstytucyjną zasadą niezawisłości sędziowskiej wynikającą z art. 178 ust. 1 Konstytucji RP.

   Zbierane przez Ministerstwo Sprawiedliwości informacje obejmują oprócz liczby toczących się spraw również szczegółowe dane dotyczące przedmiotu tych postępowań, a więc miejsce położenia nieruchomości, jej powierzchnię i wartość, informacje co do istnienia księgi wieczystej oraz - w miarę możliwości - informacje o dacie opuszczenia terytorium Polski przez ówczesnych właścicieli nieruchomości. Zbieranie i analiza wskazanych informacji ma na celu ustalenie podstaw prawnych zgłaszanych roszczeń, zdiagnozowanie sytuacji prawnej nieruchomości będącej przedmiotem tych postępowań oraz podjęcie ewentualnych dalszych działań. Informacje o toczących się postępowaniach są przekazywane do Prokuratury Krajowej celem ewentualnego wykorzystania przy realizacji prokuratorskich uprawnień wynikających z przepisów ustawy Kodeks postępowania cywilnego. Podjęte działania pozwolą na dokonanie oceny przez Prokuratora Generalnego co do konieczności wniesienia ewentualnych skarg kasacyjnych.

   W sytuacji gdy osoba fizyczna włada nieruchomością Skarbu Państwa lub komunalną jako posiadacz zależny, np. jako dzierżawca, lub nie posiada żadnego tytułu, to jej sytuacja prawna zależy od tego, czy właściwe organy władzy państwowej lub samorządowej dopełniły niezbędnych formalności związanych z ustaleniem i wykazaniem przysługującego im prawa własności. Projektowane rozwiązania, o których wspomniano na wstępie, mają właśnie niwelować skutki zaniedbań z przeszłości. Należy podkreślić, że wspomniane zaniechania wpływają li tylko na sytuację dowodową strony (uczestnika) w ewentualnym postępowaniu sądowym, a nie mają znaczenia przesądzającego wynik konkretnej sprawy. Jednak w wypadku gdy indywidualna osoba jest posiadaczem samoistnym nieruchomości i powołuje się na tytuł własności, to sama winna podjąć stosowne działania zmierzające do uregulowania swojej sytuacji prawnej. Minister Sprawiedliwości nie może bowiem inicjować postępowań o stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości lub o założenie księgi wieczystej i wpis na rzecz indywidualnych obywateli.

   Z wyrazami szacunku i ukłonami

   Podsekretarz stanu

   Andrzej Duda

   Warszawa, dnia 1 sierpnia 2007 r.