Odpowiedź ministra pracy i polityki społecznej

na interpelację nr 8417

w sprawie warunków płacowych pracowników domów pomocy społecznej

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z interpelacją Pani Poseł Teresy Cegleckiej-Zielonki z dnia 31 maja 2007 r., przesłaną pismem z dnia 14 czerwca 2007 r., nr SPS-023-8417/07, w sprawie sytuacji płacowej pracowników domów pomocy społecznej uprzejmie odpowiadam.

   Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej ma świadomość trudnej sytuacji finansowej domów pomocy społecznej, w tym sytuacji płacowej zatrudnionych w nich pracowników. Na bieżąco monitorujemy wysokości zarobków kadry zatrudnionej w domach pomocy społecznej. Z ostatnio zebranych danych w tym zakresie wynika, że średnie wysokości wynagrodzeń kadry w domach pomocy społecznej (prowadzonych przez samorządy powiatowe) w poszczególnych województwach są zróżnicowane. Na przykład średnie zarobki brutto na stanowisku pielęgniarki wynoszą od 1564 zł (świętokrzyskie) do 1851 zł (podlaskie); na stanowisku pracownika socjalnego od 1546 zł (łódzkie) do 1883 zł (wielkopolskie); na stanowisku opiekuna/opiekuna DPS od 1267 zł (świętokrzyskie) do 1513 zł (śląskie). Czyli, jak widać, wysokość zarobków jest zróżnicowana w zależności od województw. Natomiast zasady finansowania domów pomocy społecznej są jednakowe dla wszystkich domów pomocy społecznej.

   Od 1 stycznia 2004 r., zgodnie z ustawą o dochodach jednostek samorządu terytorialnego, powiat otrzymuje dotację dla domów pomocy społecznej prowadzonych w ramach zadania własnego lub prowadzonych na jego zlecenie w wysokości odpowiedniej do liczby mieszkańców umieszczonych na podstawie skierowania wydanego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i średniej dotacji na 1 mieszkańca ustalonej w województwie.

   Pobyt mieszkańców skierowanych do domu pomocy społecznej po dniu 1 stycznia 2004 r. opłacany jest do wysokości średniego kosztu utrzymania.

   Średni miesięczny koszt utrzymania w domu pomocy społecznej oznacza kwotę rocznych wydatków na działalność domu, wynikającą z kosztów utrzymania mieszkańców, z roku poprzedniego, bez wydatków inwestycyjnych, powiększoną o prognozowany średnioroczny wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych ogółem, przyjęty w ustawie budżetowej na dany rok kalendarzowy, podzieloną przez liczbę miejsc w domu i przez dwanaście.

   W koszcie utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej skierowanego po dniu 1 stycznia 2004 r. partycypują według kolejności: osoba kierowana do domu pomocy społecznej, rodzina osoby kierowanej - małżonek, zstępni (dzieci, wnuczki) przed wstępnymi (rodzicami, dziadkami), jeżeli jej sytuacja na to pozwala i gmina kierująca osobę do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa wyżej.

   Zatem dotacja z budżetu państwa udzielana jest jedynie na mieszkańców skierowanych do domu pomocy społecznej przed dniem 1 stycznia 2004 r. W związku z tym należy mieć na uwadze, że wysokość tej dotacji będzie się zmniejszać, z powodu np. zgonu tych mieszkańców lub rezygnacji przez nich z pobytu w domu pomocy społecznej, nawet w sytuacji podwyższania w województwie średniej dotacji na 1 mieszkańca. W przypadku osób skierowanych do domów pomocy społecznej po 1 stycznia 2004 r. koszty pobytu pokrywane są przez osobę przebywającą w domu pomocy społecznej, jej rodzinę i gminę, która wydała decyzję kierującą. W takich sytuacjach Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej nie ma wpływu na wysokość środków finansowych, przeznaczanych na utrzymanie i funkcjonowanie domów pomocy społecznej, pozostających w gestii powiatów.

   Jednocześnie informuję, że corocznie w rezerwie celowej budżetu państwa pozostającej w gestii ministra właściwego ds. zabezpieczenia społecznego planowane są środki dla domów pomocy społecznej z przeznaczeniem na dofinansowanie tych jednostek w części dotyczącej wydatków bieżących, w tym na remonty, ewentualne doposażenie i utrzymanie mieszkańców umieszczonych na starych zasadach. W 2004 r. z rezerwy celowej budżetu państwa dla domów pomocy społecznej przeznaczono kwotę 20 145 240 zł, z tego 7 570 610 zł na zwiększenie kwoty dotacji na 1 mieszkańca dps do kwoty 1210 zł w 6 województwach (małopolskie, mazowieckie, podlaskie, warmińsko-mazurskie i zachodniopomorskie), pozostałe środki podzielono proporcjonalnie do liczby miejsc w województwach, na realizację programów naprawczych lub zakup wyposażenia w ramach wydatków bieżących. Podziału środków na konkretne domy pomocy społecznej dokonali wojewodowie.

   W 2005 r. z rezerwy celowej budżetu państwa dla domów pomocy społecznej przeznaczono środki w wysokości 16 536 099 zł, podzielone proporcjonalnie do liczby miejsc w województwach, na dofinansowanie utrzymania miejsc w domach pomocy społecznej oraz na realizację programów naprawczych. Podziału środków na konkretne domy pomocy społecznej dokonali wojewodowie.

   Dodatkowo w roku 2005 dla niektórych domów pomocy społecznej z niektórych województw, z rezerwy ogólnej budżetu państwa, przekazano środki w wysokości 2,5 mln zł na realizację zadań w ramach programów naprawczych.

   W roku 2006 po raz pierwszy od 2001 r. została zaplanowana dla domów pomocy społecznej rezerwa celowa w wysokości 15 mln zł na wydatki inwestycyjne. Zdecydowano o dofinansowaniu domów, gdzie niewielkimi środkami inwestycyjnymi do końca 2006 r. możliwe będzie osiągnięcie obowiązującego standardu usług. Środki w oparciu o przekazane wnioski wojewodów zostały rozdysponowane na domy samorządowe. Jednocześnie z uwagi na wysokość zapotrzebowania na środki na realizację programów naprawczych w domach pomocy społecznej Minister Pracy i Polityki Społecznej pozyskał od Prezesa Rady Ministrów dodatkowe środki w wysokości 25 mln zł.

   W tym roku wysokość środków z rezerwy celowej budżetu państwa, przeznaczonych na realizację programów naprawczych w domach pomocy społecznej, na dzień dzisiejszy wynosi 14 mln zł. Obecnie trwają działania związane z podziałem tej kwoty na domy pomocy społecznej, przy udziale wojewodów.

   Ponadto, w miarę swoich możliwości, wojewodowie także w ciągu roku dokonują zmian w swoich budżetach celem przekazywania dodatkowych środków na działalność bieżącą domów oraz realizację programów naprawczych. Dla przykładu można podać Wojewodę Mazursko-Warmińskiego, który w ubiegłym roku dokonał przesunięcia (między paragrafami) środków w kwocie 8 mln zł i przekazał je na cele, o których mowa powyżej.

   Mając powyższe na uwadze, resort na chwilę obecną nie planuje zmian w sposobie finansowania domów pomocy społecznej.

   Nawiązując do różnic w wysokościach zarobków kadry w domach pomocy społecznej w poszczególnych województwach, należy stwierdzić, że fakt ten wynika z różnego podejścia władz samorządowych do tego zagadnienia, pomimo jednakowych zasad finansowania domów pomocy społecznej.

   Niewątpliwym problemem, bardzo ściśle powiązanym z niskimi wynagrodzeniami w domach pomocy społecznej, jest problem finansowania usług zdrowotnych dla mieszkańców domów. Domy pomocy społecznej, które nie mają w obowiązku świadczenia usług zdrowotnych, w praktyce muszą je świadczyć z uwagi na konieczność zapewnienia opieki i pielęgnacji mieszkańcom przez 24 godziny na dobę. Dlatego też dyrektorzy domów pomocy społecznej zatrudniają pielęgniarki, specjalistów rehabilitacji, a także lekarzy - głównie specjalistów z zakresu psychiatrii i neurologii (części etatu, umowy zlecenia, umowy o dzieło). Wynagrodzenia pracowników medycznych finansowane są z budżetu domu pomocy społecznej. Wydatki na ten cel stanowią nawet do 25% miesięcznych wydatków domu pomocy społecznej. Taka sytuacja wpływa na podwyższanie średniego kosztu utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej. Przekłada się to także negatywnie na sytuację finansową mieszkańców, którzy już płacą składki na ubezpieczenia zdrowotne, ich rodzin oraz gmin, które dopłacają do pełnego kosztu utrzymania mieszkańca.

   Ubiegłoroczna nowelizacja ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 91, poz. 408, z późn. zm.) wprowadziła możliwość, w ramach struktury organizacyjnej zakładu opieki zdrowotnej, wydzielenia jednostki organizacyjnej zlokalizowanej na terenie jednostki organizacyjnej pomocy społecznej w celu udzielania świadczeń zdrowotnych mieszkańcom domów pomocy społecznej w ramach środków Narodowego Funduszu Zdrowia. Jednak zapis ten, ze względu na jego fakultatywność, nie jest w praktyce wykorzystywany, ponieważ nie jest to w interesie zakładu opieki zdrowotnej. Być może jednak zostaną wypracowane działania mające na celu poprawę funkcjonowania tego przepisu i chociaż częściowe przeniesienie wydatków na usługi zdrowotne świadczone w domach pomocy społecznej na NFZ.

   Przeniesienie ciężaru wydatków związanych ze świadczeniem usług zdrowotnych mieszkańcom domów pomocy społecznej (zatrudnienie pracowników medycznych, leki i środki opatrunkowe, aparatura medyczna, koszty jej eksploatacji itp.) na Narodowy Fundusz Zdrowia zapewne skutkowałoby znacznymi oszczędnościami w budżecie domów. Oszczędności te z kolei umożliwiłyby podwyżkę wynagrodzeń pozostałych pracowników.

   Na chwilę obecną nie przewiduje się wprowadzenia szczególnych zapisów prawnych określających najniższe wynagrodzenie dla pracowników domów pomocy społecznej. Minimalne wynagrodzenie za pracę regulowane jest ustawą z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz.U. z 2002 r. Nr 200, poz. 1679, z późn. zm.). Wprowadzenie takich zapisów dla konkretnej grupy pracowników wiązałoby się z roszczeniami innych grup zawodowych w tym zakresie. Można by przypuszczać, że każda grupa zawodowa wnioskowałaby o wprowadzenie takiego zapisu, który będzie korzystny dla niej. Natomiast należy stwierdzić, że polityka płacowa należy do wyłącznej kompetencji pracodawcy i uzależniona jest od możliwości finansowych danej jednostki organizacyjnej.

   Standaryzacja w domach pomocy społecznej nie wiąże się z obowiązkiem podnoszenia kwalifikacji zawodowych przez pracowników zatrudnionych w tych domach. Osoba zatrudniana na danym stanowisku pracy w domu pomocy społecznej powinna spełniać kryteria określone w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 2 sierpnia 2005 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników samorządowych zatrudnionych w jednostkach organizacyjnych jednostek samorządu terytorialnego (Dz.U. Nr 146, poz. 1222, z późn. zm.) z dniem jej zatrudnienia. W przypadku podnoszenia kwalifikacji zawodowych (kursy doszkalające, specjalizacje zawodowe itp.) przez pracowników domów pomocy społecznej zastosowanie ma rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej oraz Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 12 października 1993 r. w sprawie zasad i warunków podnoszenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego dorosłych (Dz.U z 1993 r. Nr 103, poz. 472, z późn. zm.), w którym wszelkie zagadnienia związane z tą kwestią zostały uregulowane.

   Status prawny pracowników zatrudnionych m.in. w powiatowych jednostkach organizacyjnych oraz w gminnych jednostkach i zakładach budżetowych określa ustawa z 22 marca 1990 r. o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr 21, poz. 124, z późn.zm.). Zgodnie z art. 20 ust. 2 tej ustawy Rada Ministrów określa, w drodze rozporządzenia, zasady wynagradzania i wymagania kwalifikacyjne pracowników samorządowych.

   Wydane na tej podstawie rozporządzenie Rady Ministrów z 26 lipca 2000 r. w sprawie zasad wynagradzania i wymagań kwalifikacyjnych pracowników samorządowych zatrudnionych w jednostkach organizacyjnych jednostek samorządu terytorialnego (Dz.U. Nr 61, poz. 708, z późn. zm.) obejmuje również pracowników domów pomocy społecznej. Rozporządzenie to nie uwzględnia dodatków za pracę w warunkach szkodliwych czy też uciążliwych (trudnych) - z tytułu pracy z mieszkańcami domów pomocy społecznej. Natomiast w myśl art. 771 i 772 Kodeksu pracy kwestie dodatków związanych ze specyfiką świadczonej pracy czy też innych korzystniejszych rozwiązań w zakresie zasad wynagradzania za pracę i przyznawania innych świadczeń związanych z pracą mogą być regulowane w układach zbiorowych pracy bądź w regulaminach wynagradzania w danym zakładzie pracy. Zatem wprowadzenie przedmiotowych dodatków uzależnione jest od regulaminu pracy lub układu zbiorowego, które mogą być negocjowane przez strony - pracowników i pracodawców.

   Natomiast pracownicy niektórych typów domów pomocy społecznej mogą skorzystać z możliwości wcześniejszego przejścia na emeryturę. Regulacje w tym zakresie zostały zawarte w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. z 1983 r. Nr 8, poz. 43, z późn. zm.).

   W dziale XII pkt 5 wykazu A, stanowiącego załącznik do ww. rozporządzenia, prace w domach pomocy społecznej dla nieuleczalnie i przewlekle chorych, umysłowo upośledzonych dorosłych i umysłowo niedorozwiniętych dzieci zostały wykazane jako prace w szczególnych warunkach, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego.

   Wykaz stanowisk pracy, na których wykonywana praca uprawnia do niższego wieku emerytalnego, został przedstawiony w zarządzeniu Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 12 lipca 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy resortu zdrowia i opieki społecznej (Dz.Urz. MZ z 1983 r. Nr 8, poz. 40, z późn. zm.). Dla przykładu w domach pomocy społecznej dla osób przewlekle psychicznie chorych (w grupie domów pomocy społecznej dla osób nieuleczalnie i przewlekle chorych) wykazano następujące stanowiska pracy uprawniające do niższego wieku emerytalnego: lekarz, psycholog, pielęgniarka, asystentka pielęgniarska, młodsza pielęgniarka, fizjoterapeuta (technik fizjoterapii), laborant (przyuczony laborant) fizjoterapii, masażysta (przyuczony masażysta), pracownik socjalny, instruktor terapii zajęciowej, opiekunka dziecięca, opiekunka, sanitariusz szpitalny, salowa (pokojowa).

   Zgodnie z § 5 cyt. zarządzenia okresy pracy w szczególnych warunkach zakład pracy stwierdza w zaświadczeniach wystawianych według wzoru stanowiącego załącznik nr 2 do zarządzenia.

   Jednocześnie zwracam uwagę, że zgodnie z ustawą z dnia 17 grudnia 1998 r. o rentach i emeryturach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118) od dnia 1 stycznia 1999 r. utraciła moc prawną ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267, ze zm.), na podstawie której wydane zostało rozporządzenie RM z dnia 7 lutego 1983 r. Jednak stosownie do postanowień art. 32 i 46 ww. ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. dla osób urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r. oraz osób urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., zatrudnienie w warunkach szczególnych ustala się (do dnia 31 grudnia 2007 r.) na podstawie dotychczasowych przepisów, czyli rozporządzenia RM z dnia 7 lutego 1983 r. i wydanych na jego podstawie zarządzeń resortowych. Dla osób, które nie spełnią warunków do uzyskania emerytury na warunkach określonych w art. 32, 46 i 184 ustawy, a także dla osób urodzonych po dniu 1 stycznia 1969 r. prace w warunkach szczególnych zostaną określone w przygotowywanej ustawie o emeryturach pomostowych, w której pracownicy domów pomocy społecznej zostali także ujęci.

   Reasumując, należy stwierdzić, że sytuacja finansowa domów pomocy społecznej na dzień dzisiejszy jest trudna. Mam świadomość tej sytuacji i próbuję szukać nowych rozwiązań, które przyczyniłyby się do jej polepszenia, w tym także możliwości podwyższenia wynagrodzeń pracowników domów pomocy społecznej. Jak już wyżej wspomniano, co roku staram się o dodatkowe środki z rezerwy celowej budżetu państwa dla domów pomocy społecznej (w szczególności z przeznaczeniem na wydatki inwestycyjne, programy naprawcze, dojście do standardów) w celu odciążenia budżetów powiatowych. Część środków z rezerwy celowej, a także z budżetów wojewodów przekazywana jest również na działalność bieżącą domów. Podejmuję także starania mające na celu zmianę zasad finansowania usług zdrowotnych w domach pomocy społecznej. Także ostatnia nowelizacja ustawy o pomocy społecznej wprowadza zmiany dotyczące poprawy funkcjonowania i finansowania domów pomocy społecznej. Efektem tych działań powinna być także stopniowa poprawa wynagrodzeń pracowników domów pomocy społecznej.

   Z poważaniem

   Minister

   Anna Kalata

   Warszawa, dnia 4 lipca 2007 r.