Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości

na interpelację nr 8318

w sprawie rozważenia możliwości zmian prawnych art. 932 ustawy Kodeks cywilny regulującego dziedziczenie po zmarłym małżonku w zbiegu z rodzicami i rodzeństwem spadkodawcy, polegających na powołaniu do spadku rodziców i rodzeństwa zmarłego tylko w przypadku braku zstępnych i małżonka

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na pismo z dnia 11 czerwca 2007 r., SPS-023-8318/07, przy którym przesłano interpelację pana posła Tadeusza Plawgo w sprawie rozważenia możliwości nowelizacji art. 932 ustawy Kodeks cywilny, regulującego dziedziczenie ustawowe małżonka w zbiegu z rodzicami i rodzeństwem spadkodawcy uprzejmie przedstawiam, co następuje:

   W nawiązaniu do interpelacji pana posła na wstępie wypada wskazać, że zgodnie z art. 932 K.c. w braku zstępnych spadkodawcy powołani do spadku z ustawy to małżonek, rodzice i rodzeństwo, a udział małżonka zawsze wynosi połowę spadku. Powołanie do spadku małżonka dotyczy całego majątku spadkowego, a zatem zarówno majątku osobistego spadkodawcy, jak i udziału spadkodawcy w majątku wspólnym, o ile wspólny majątek małżonków istniał. Zgodnie z propozycją wskazaną w piśmie pana posła małżonek miałby dziedziczyć cały spadek w braku zstępnych spadkodawcy. W uzasadnieniu swojej propozycji pan poseł podnosi, że w sytuacji braku zstępnych wdowiec (wdowa) musi podzielić się majątkiem wspólnym z rodzeństwem spadkodawcy i jego rodzicami. Tymczasem osoby te nie przyczyniły się, a na pewno nie były zobowiązane do przyczynienia się do powstania tego majątku.

   Należy jednak mieć na uwadze, że krąg spadkobierców ustawowych nie jest ustalony na podstawie kryterium przyczynienia się do powstania majątku spadkodawcy. Należy także zwrócić uwagę, że ustawa Kodeks rodzinny i opiekuńczy wprowadza domniemanie równych udziałów małżonków w majątku wspólnym, wynikające z domniemania równego stopnia przyczynienia się do powstania tego majątku. Domniemanie to jest wzruszalne. Zgodnie z treścią art. 43 § 2 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku. Spadkobiercy małżonka mogą natomiast wystąpić z takim żądaniem tylko w wypadku, gdy spadkodawca wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa albo o rozwód lub wystąpił o orzeczenie separacji. A contrario wdowiec (wdowa) nie jest związany tym ograniczeniem i może wystąpić z żądaniem ustalenia nierównych udziałów, aż do czasu dokonania podziału majątku wspólnego. W związku z powyższym argumenty wskazane w interpelacji pana posła wydają się być niezasadne, o ile zważy się, że pozostały przy życiu małżonek może skorzystać z zaprezentowanej ochrony prawnej.

   Nadto zgodnie z treścią art. 939 § 1 K.c. małżonek dziedziczący z ustawy w zbiegu z innymi spadkobiercami, wyjąwszy zstępnych spadkodawcy, którzy mieszkali z nim razem w chwili jego śmierci, może żądać ze spadku ponad swój udział spadkowy przedmiotów urządzenia domowego, z których za życia spadkodawcy korzystał wspólnie z nim lub wyłącznie sam.

   Prawo do dziedziczenia jest konstytucyjnie chronione. Z prawa tego wywodzi się nakaz respektowania woli spadkodawcy. Wola spadkodawcy ma znaczenie decydujące (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 25 lutego 1999 r. K. 23/98, OTK ZU nr 2/1999, poz. 25, s. 167). Jeśli w grę nie wchodzi ograniczenie w zdolności testowania, małżonek może uczynić swoim spadkobiercą współmałżonka, podobnie jak dowolną osobę. Dziedziczenie testamentowe ma pierwszeństwo. Dziedziczenie ustawowe wchodzi w grę w przypadkach określonych w art. 926 § 2 i 3 K.c.

   Należy podkreślić, że treść norm prawa spadkowego powinna w jak najszerszym zakresie odzwierciedlać oczekiwania społeczne i uwzględniać tradycyjne więzy rodzinne. Krąg spadkobierców ustawowych ustawodawca ustala, mając na względzie typowe relacje rodzinne dominujące w społeczeństwie. Wydaje się, że dziedziczenie rodziców spadkodawcy, w braku zstępnych, jest społecznie akceptowane. Tradycyjne są również więzi łączące spadkodawcę z rodzeństwem, chociaż już nie tak silne, jak te łączące rodziców i dzieci.

   Taki krąg spadkobierców ustawowych jest też historycznie uzasadniony. Dziedziczenie małżonka ma aktualnie szerszy zakres aniżeli w przeszłości. Na podstawie art. 25 dekretu z dnia 8 października 1946 r. Prawo spadkowe (DzU nr 60, poz. 328) małżonek dziedziczący w zbiegu ze zstępnymi dziedziczył wyłącznie majątek osobisty spadkodawcy, natomiast udział w majątku wspólnym przypadał zstępnym w całości.

   Na marginesie należy wspomnieć, że Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego przygotowała projekt ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny, który rozszerza krąg spadkobierców ustawowych, m.in. na dziadków spadkodawcy i ich zstępnych, czyli wujków, ciotki i stryjów, realizując postulaty społeczne wyrażone m.in. w wystąpieniach Polskiego Związku Emerytów, Rencistów i Inwalidów (1999, 2006 r.) oraz rzecznika praw obywatelskich (1999, 2004, styczeń 2007 r.), kierowanych do ministra sprawiedliwości. Projekt znajduje się w fazie uzgodnień. Celem projektowanej zmiany jest wzmocnienie konstytucyjnego prawa do dziedziczenia i zredukowanie sytuacji, w których do spadku powoływane są podmioty prawa publicznego (gmina, Skarb Państwa) jako spadkobiercy ustawowi. Proponowane rozwiązanie niewątpliwie poszerza minimalny standard ochrony własności prywatnej i prawa do dziedziczenia, wyrażony w konstytucji. W projekcie nie przewiduje się jednak rozszerzenia uprawnień małżonka spadkodawcy w zakresie dziedziczenia. Wydaje się bowiem, że prawo zapewnia dostateczną ochronę dziedziczenia małżonka.

   Z wyrazami szacunku i ukłonami

   Podsekretarz stanu

   Andrzej Duda

   Warszawa, dnia 4 lipca 2007 r.