Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Środowiska - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 7960

w sprawie programu Natura 2000

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na pismo z dnia 11 maja 2007 r., znak: SPS-023-7960/07 w sprawie interpelacji posła Tomasza Piotra Nowaka dotyczącej wdrażania sieci Natura 2000 w Polsce, przekazuję następujące informacje.

   Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 jest systemem ochrony zagrożonych składników różnorodności biologicznej kontynentu europejskiego, wdrażanym od 1992 r. w sposób spójny pod względem metodycznym i organizacyjnym na terytorium wszystkich państwa członkowskich Unii Europejskiej. W skład Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 wchodzą dwa rodzaje obszarów: specjalne obszary ochrony siedlisk i obszary specjalnej ochrony ptaków. Obszary te wyznaczane są odpowiednio na podstawie dyrektywy Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (zwanej Dyrektywą Siedliskową) oraz dyrektywy Rady 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 r. w sprawie ochrony dzikich ptaków (zwanej Dyrektywą Ptasią), które zostały transponowane do prawa polskiego.

   Podstawowym założeniem i zadaniem programu Natura 2000 jest ochrona, na europejskim terytorium państwa członkowskich Unii Europejskiej, siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków roślin i zwierząt zagrożonych wyginięciem, w oparciu o poszanowanie idei zrównoważonego rozwoju. W ramach przeprowadzanej implementacji wyżej wymienionych dyrektyw, Polska w ustawie o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. (Dz.U. Nr 92, poz. 880, z późn. zm.) wprowadziła zapisy określające procedurę wyznaczania obszarów Natura 2000.

   W dniu 5 maja 2004 r. przekazano do Komisji Europejskiej projekt rządowej listy proponowanych obszarów Natura 2000, który zawierał 72 obszary specjalnej ochrony ptaków (OSO), wyznaczone rozporządzeniem ministra środowiska z dnia 21 lipca 2004 r. w sprawie obszarów specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 (Dz.U. Nr 229, poz. 2313) oraz 184 proponowane specjalne obszary ochrony siedlisk (SOO), które zostaną wyznaczone rozporządzeniem po ich akceptacji przez Komisję Europejską. Materiałem wyjściowym do projektu rządowego była tzw. lista ekspercka przygotowana przez Narodową Fundację Ochrony Środowiska, przy udziale Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Krakowie oraz Zakładu Ornitologii PAN w Gdańsku, na zamówienie Ministerstwa Środowiska. Lista ekspercka została utworzona na podstawie dostępnej wiedzy ekspertów, publikacji naukowych - często pochodzących sprzed wielu lat. Informacje, na podstawie których opracowano listę ekspercką, nie były więc oparte na aktualnych danych pochodzących z inwentaryzacji przyrodniczej lub zawierała znikomą ilość tego typu danych. Doprowadziło to do zakwestionowania zasadności wyznaczenia wielu obszarów i w konsekwencji przesłania tylko części z nich do Komisji Europejskiej.

   W ślad za oficjalną polską propozycją obszarów do sieci Natura 2000, przekazaną do Komisji Europejskiej w maju 2004 r., koalicja ekologicznych organizacji pozarządowych przesłała w grudniu 2004 r. do Komisji Europejskiej dokument pt. ˝Propozycja optymalnej sieci obszarów Natura 2000 w Polsce - Shadow List˝, obejmujący 265 dodatkowych obszarów. Dokument ten został zarejestrowany przez KE jako formalna skarga. Komisja Europejska poinformowała o tym rząd Polski w piśmie z dnia 6 stycznia 2005 r., znak: D(2004)321267. Ministerstwo Środowiska zwróciło się do poszczególnych organizacji pozarządowych z koalicji ekologicznych, a także do Komisji Europejskiej z prośbą o przekazanie szczegółowych informacji dotyczących lokalizacji siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt i ich siedlisk, które stanowiły podstawę wyznaczenia obszarów w ramach tzw. Shadow List. Do tej pory nie otrzymano jednak przedmiotowych danych.

   Oficjalna polska propozycja specjalnych obszarów ochrony siedlisk podlegała ocenie podczas zorganizowanych przez Komisję Europejską seminariów biogeograficznych, które dla regionu alpejskiego odbyło się w maju 2005 r., natomiast dla regionu kontynentalnego w kwietniu 2006 r.

   Wyniki spotkania wskazały na niewystarczające objęcie ochroną siedlisk przyrodniczych oraz gatunków zwierząt i roślin w ramach zaproponowanych przez Polskę obszarów w regionie kontynentalnym i alpejskim. Komisja Europejska poinformowała również rząd Polski o potrzebie zwiększenia ilości obszarów specjalnej ochrony ptaków. Z uwagi na przedstawione powyżej problemy podjęto decyzję o rozpoczęciu w 2006 r. prac, obejmujących inwentaryzację zasobów przyrodniczych celem zgromadzenia miarodajnych informacji pozwalających na dokończenie wyznaczania sieci Natura 2000 w Polsce.

   W dniu 4 kwietnia 2006 r. Komisja Europejska, na podstawie art. 226 Traktatu Ustanawiającego Wspólnotę Europejską, wystosowała do rządu Polskiego wystąpienie w związku z naruszeniem związanym z niedostatecznym wyznaczeniem sieci obszarów Natura 2000.

   W dniu 10 lipca 2006 r. rząd Polski udzielił odpowiedzi, zobowiązując się do uzupełnienia listy obszarów specjalnej ochrony ptaków oraz listy proponowanych specjalnych obszarów ochrony siedlisk i przedstawił harmonogram dalszych prac, których realizacja pozwoli wywiązać się ze zobowiązań z Traktatu Akcesyjnego. Aktualnie prace w zakresie wyznaczania Europejskiej Ekologicznej Sieci Natura 2000 realizowane są w oparciu o przedmiotowy harmonogram.

   W 2006 i 2007 r. na podstawie przeprowadzonej inwentaryzacji Rząd Polski wysłał do Komisji Europejskiej propozycję nowych 102 obszarów ochrony siedlisk oraz 35 obszarów specjalnej ochrony ptaków. Jednocześnie część z przesłanych w 2004 r. obszarów została powiększona. Ogółem przesłano 107 obszarów specjalnej ochrony ptaków (ok. 11,8% powierzchni kraju, tj. 3,71 mln ha powierzchni lądowej) oraz propozycję 286 specjalnych obszarów ochrony siedlisk (ok. 5,1% powierzchni lądowej kraju, tj. 1,38 mln ha).

   Biorąc pod uwagę, że do tej pory nie uzyskaliśmy pełnej informacji na temat szczegółowego rozmieszczenia siedlisk przyrodniczych oraz siedlisk gatunków roślin i zwierząt na obszarach proponowanych przez organizacje pozarządowe, należy domniemywać, że przedstawiona przez nie tzw. Shadow List nie została wyznaczona w oparciu o pełną inwentaryzację. Przedmiotowe fakty sugerują, że w przeważającym stopniu wyznaczenie obszarów znajdujących się na tej liście, zostało dokonane na podstawie wiedzy eksperckiej.

   Ministerstwu Środowiska nie jest znana ocena Komisji Europejskiej stwierdzająca, iż ˝najlepszym opracowaniem w historii Unii Europejskiej˝ w zakresie wyznaczenia sieci Natura 2000 jest propozycja zgłoszona przez koalicję ekologicznych organizacji pozarządowych z Polski.

   Wyrażam pogląd, że wyznaczenie obszarów powinno odbywać się na podstawie aktualnej inwentaryzacji przyrodniczej. Wyznaczenie obszarów na podstawie takiej wiedzy pomoże uniknąć w przyszłości problemów związanych np. z ponoszeniem przez Polskę odpowiedzialności za siedliska, które w rzeczywistości, na danym terenie od dłuższego czasu nie występowały, gdyż kwalifikacja przedmiotowego obszaru została oparta na historycznych danych naukowych (wiedzy eksperckiej). Nie jest jednak możliwe przeprowadzenie szczegółowej inwentaryzacji w ciągu jednego roku. Dla tego też Ministerstwo Środowiska konsekwentnie przeprowadza inwentaryzację przyrodniczą celem wyeliminowania ww. sytuacji.

   Inwentaryzacja podjęta w roku 2006 objęła następujące elementy i obszary:

   A) W ramach dotacji celowej zrealizowano zadanie pt.: ˝Inwentaryzacja siedlisk przyrodniczych i gatunków w aspekcie obszarów Natura 2000˝. Zadanie to realizowało Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe. Dokonano inwentaryzacji siedlisk przyrodniczych na 44 potencjalnych specjalnych obszarach ochrony siedlisk Natura 2000.

   B) Na podstawie umowy zawartej z Instytutem Ochrony Przyrody w Krakowie wykonano prace pt.: ˝Weryfikacja bazy danych i zaproponowanie nowych specjalnych obszarów ochrony siedlisk Natura 2000 w regionie alpejskim oraz przygotowanie materiałów dotyczących tych obszarów do opiniowania przez rady gminy˝. Celem badań była weryfikacja informacji na temat określonych siedlisk i gatunków w dotychczas wyznaczonych specjalnych obszarach ochrony siedlisk w tym regionie, a także zaproponowanie nowych obszarów dla ochrony niektórych siedlisk i gatunków, stosownie do ustaleń seminarium biogeograficznego dla regionu alpejskiego, które odbyło się w maju 2005 r. Badania terenowe ukierunkowano na wyznaczenie nowych obszarów. Inwentaryzacja koncentrowała się na obszarach z tzw. Shadow List oraz niektórych już zgłoszonych do Komisji Europejskiej obszarach Natura 2000. W sumie badania przeprowadzono na 43 obszarach, w tym 8 obszarach już zgłoszonych do sieci Natura 2000.Wynikiem badań jest między innymi propozycja nowych specjalnych obszarów ochrony siedlisk, mających stanowić uzupełnienie sieci Natura 2000 w regionie alpejskim w oparciu o przeprowadzoną inwentaryzację.

   c) Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe przeprowadziło w 2006 r. na terenie lasów stanowiących własność Skarbu Państwa inwentaryzację 6 gatunków ptaków: bociana czarnego, bielika, orlika krzykliwego, puchacza, żurawia i cietrzewia. Efektem tych prac jest stworzenie map i bazy danych dotyczących stanowisk ww. gatunków. Jest to inwentaryzacja o charakterze wskaźnikowym, gdzie ewidencji nie podlegają wszystkie ptaki, lecz grupa ptaków, która uważana jest za pewne wskaźniki i na podstawie której ocenia się walory przyrodnicze danego terenu. W roku 2007 planowane jest dalsze uzupełniania i weryfikacja danych uzyskanych podczas inwentaryzacji.

   D) Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe rozpoczęło w lipcu 2006 r., na terenach stanowiących własność Skarbu Państwa w zarządzie Lasów Państwowych, powszechną inwentaryzację siedlisk przyrodniczych oraz gatunków fauny i flory, o których mowa w dyrektywie Rady Europejskiej 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory. Inwentaryzacja w lasach przeprowadzana jest w dwóch etapach. Pierwszy etap polegał na zebraniu i analizie danych bibliograficznych dotyczących walorów przyrodniczych. Drugi etap przewidziany do realizacji w 2007 r. będzie obejmował przeprowadzenie szkoleń kadry leśnej pod kątem opracowanych metodyk inwentaryzacji poszczególnych gatunków i siedlisk przyrodniczych oraz przeprowadzenie inwentaryzacji terenowej, również poza obszarem znajdującym się w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe.

   Przeprowadzana inwentaryzacja przyrodnicza realizowana jest również na terenie obszarów proponowanych przez organizacje pozarządowe. Obszary te w części odpowiadają obszarom z tzw. listy eksperckiej.

   Rząd Polski utrzymuje stały kontakt z Komisją Europejską w zakresie wdrażania programu Natura 2000. Rolą kraju członkowskiego jest przedstawienie Komisji Europejskiej propozycji obszarów zapewniającej spójność Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 i zachowanie siedlisk przyrodniczych oraz gatunków i roślin i ich siedlisk o znaczeniu dla Wspólnoty Europejskiej. Sam kształt sieci Natura 2000 zależy od przyjętej przez dany kraj koncepcji wyznaczania sieci (wyznaczanie wielu małych obszarów czy obszarów wielkopowierzchniowych). Niezależnie od przyjętej koncepcji wyznaczania obszarów musi zostać zachowany ww. warunek spójności sieci i wyznaczenia obszarów w sposób zapewniający przetrwanie dla przyszłych pokoleń siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt i ich siedlisk.

   Przynależność danego terenu do sieci obszarów Natura 2000 jest swego rodzaju etykietą informującą, w kraju i za granicą, o unikatowych walorach przyrodniczych, wokół których można programować rozwój na szczeblu lokalnym. Na bazie walorów przyrodniczych budować można, jak pokazują doświadczenia, ˝zielony˝ biznes, głównie związany z usługami turystycznymi. Dodatkowo, istnieje szereg mechanizmów finansowych, związanych ze środkami wspólnotowymi, które mogą być uruchomione właśnie dla terenów sieci Natura 2000 - na działania służące czynnej ochronie przyrody - lub w związku z terenami przyrodniczo cennymi, np. rozwój agroturystyki, ˝zielone˝ miejsca pracy, edukacja ekologiczna czy tworzenie produktu lokalnego. Biorąc od uwagę ww. kwestie, należy zauważyć, że obszar Natura 2000, może sprzyjać rozwojowi turystyki, produkcji wysokiej jakości żywności oraz dywersyfikacji rynku pracy poprzez wzrost popytu na usługi na rzecz ochrony środowiska.

   Zgodnie z ustawą z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U. Nr 92, poz. 880, z późn. zm.), dla obszarów Natura 2000 nie ustanawia się zakazów, jak ma to miejsce w przypadku innych form ochrony przyrody przewidzianych prawem krajowym. Jedynym ograniczeniem obowiązującym na terenie obszarów Natura 2000 jest zapis w art. 33 ust. 1, który brzmi: ˝Zabrania się podejmowania działań mogących w znaczny sposób pogorszyć stan siedlisk przyrodniczych oraz siedlisk gatunków roślin i zwierząt, a także w znaczący sposób wpłynąć negatywnie na gatunki, dla których ochrony został wyznaczony obszar Natura 2000 (...)˝. Należy zauważyć, że ograniczenie to jest dużo mniej restrykcyjne od zakazów wprowadzonych dla innych form ochrony przyrody.

   Ponadto przepisy art. 36 ust. 1 ww. ustawy określają, że na obszarach Natura 2000 działalność związana z utrzymaniem urządzeń i obiektów służących bezpieczeństwu przeciwpowodziowemu, działalność gospodarcza, rolna, leśna, łowiecka i rybacka, a także amatorski połów ryb nie podlega ograniczeniu, jeżeli nie zagrażają one zachowaniu siedlisk przyrodniczych oraz siedlisk roślin i zwierząt ani nie wpływają w sposób istotny negatywnie na gatunki roślin i zwierząt, dla ochrony których wyznaczony został obszar Natura 2000.

   Dlatego też obszary Natura 2000 powinny być postrzegane raczej jako czynnik umożliwiający, a nie ograniczający rozwój gospodarczy na szczeblu lokalnym. Nie można jednocześnie wykluczyć, że w przypadku inwestycji szczególnie uciążliwych i zagrażających siedliskom przyrodniczym oraz gatunkom roślin i zwierząt chronionym w ramach dyrektywy ptasiej i siedliskowej, ich realizacja nie będzie możliwa do wykonania.

   Nie można również wykluczyć, iż koszt niektórych z realizowanych inwestycji wzrośnie na skutek potrzeby przeprowadzenia działań zmniejszających ich wpływ na sieć Natura 2000. Pamiętać jednak należy, że chroniąc przyrodę chronimy środowisko życia człowieka. Sieć Natura 2000 ma za zadanie zapewnić racjonalne gospodarowanie zasobami przyrodniczymi Europy oraz zachować je dla przyszłych pokoleń. Poniesione dodatkowe koszty inwestycyjne, spowodowane działaniami na rzecz zmniejszenia lub ograniczenia negatywnego wpływu inwestycji na środowisko, w rzeczywistości mogą przynieść wymierne korzyści objawiające się między innymi dogodniejszymi warunkami życia człowieka (mniejsza liczba zachorowań, dłuższy czas życia itp., itd.).

   Ministerstwo Środowiska dostrzega problemy związane z niedoinformowaniem społeczności lokalnej odnośnie programu Natura 2000. Obawiam się, że brak wiedzy w tym zakresie i szerzące się stereotypy wynikają również z ogólnego niskiego poziomu edukacji ekologicznej społeczeństwa.

   Ministerstwo Środowiska mając na uwadze potrzebę zwiększenia wiedzy w zakresie programu Natura 2000, zamierza uruchomić projekt ˝Komunikacja, świadomość społeczna i wzmocnienie instytucjonalne dla funkcjonowania Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000˝. Przedmiotowy projekt realizowany będzie we współpracy z Królestwem Hiszpanii przez okres 15 miesięcy. Termin rozpoczęcia projektu to IV kwartał 2007 r. Projekt ma na celu zwiększenie wiedzy na temat znaczenia ochrony różnorodności biologicznej przez zainteresowane podmioty na poziomie lokalnym. Jego zadaniem jest również wzrost świadomości społeczeństwa oraz instytucji w zakresie zarządzania Europejską Siecią Ekologiczną Natura 2000. Zadaniem projektu jest także wzmocnienie współpracy międzysektorowej i procesu komunikacji z zainteresowanymi podmiotami w ramach programu Natura 2000 w Polsce.

   Wyrażam nadzieję, że powyższe informacje wyjaśniają przedstawione w interpelacji wątpliwości i stanowią odpowiedź na zadane pytania.

   Z poważaniem

   Podsekretarz stanu

   Andrzej Szweda-Lewandowski

   Warszawa, dnia 4 czerwca 2007 r.