Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 7744

w sprawie rozwoju szkolnictwa zawodowego wszystkich szczebli

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na interpelację Posłów na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej Pana Tadeusza Tomaszewskiego i Pana Bogusława Wontora (nr SPS-023-7744/07) w sprawie rozwoju szkolnictwa zawodowego wszystkich szczebli, uprzejmie wyjaśniam.

   Kształcenie zawodowe w systemie szkolnictwa zawodowego jest realizowane wyłącznie w zawodach ujętych w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 8 maja 2004 r. w sprawie klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego (Dz. U. Nr 114, poz. 1195, z późn. zm.). Zadania w zakresie kształcenia zawodowego, w tym ustalania wykazu zawodów ww. klasyfikacji, a także typów szkół, w których może odbywać się kształcenie w poszczególnych zawodach, form organizacyjnych i długości okresów kształcenia minister właściwy do spraw oświaty i wychowania wykonuje w uzgodnieniu z ministrami właściwymi dla poszczególnych zawodów - art. 23 i 24 ustawy o systemie oświaty (Dz. U. Nr 256, poz. 2572, z późn. zm.).

   Obecnie w Ministerstwie Edukacji Narodowej przygotowywane jest nowe rozporządzenie w sprawie klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego. Na wnioski ministrów właściwych dla zawodów do kształcenia w systemie szkolnym zostanie wprowadzonych 11 nowych zawodów, uznanych przez tych ministrów za zawody poszukiwane na rynku pracy, tj.: technik pojazdów samochodowych, technik transportu drogowego, technik usług pocztowych i finansowych, technik cyfrowych procesów graficznych, florysta, operator dźwięku, realizator dźwięku, technolog robót wykończeniowych w budownictwie, opiekun medyczny, technik turystyki wiejskiej i technik przetwórstwa mleczarskiego. Na wniosek ministra ds. gospodarki rozszerzona zostanie możliwość kształcenia w zawodach górniczych w rocznej (w przypadku zawodów na poziomie kwalifikacji robotniczych - górnik eksploatacji podziemnej, górnik eksploatacji otworowej, górnik odkrywkowej eksploatacji złóż) i w dwuletniej (w przypadku zawodów na poziomie kwalifikacji technika - technik górnictwa podziemnego, technik górnictwa odkrywkowego, technik górnictwa otworowego) szkole policealnej dla absolwentów posiadających wykształcenie średnie. Ponadto nastąpi rozszerzenie kształcenia w zawodzie złotnik-jubiler i kowal w rocznej szkole policealnej oraz w zawodzie technik obsługi turystycznej - w czteroletnim technikum. Projekt rozporządzenia jest po uzgodnieniach międzyresortowych i konsultacjach z partnerami społecznymi.

   Zapoczątkowana przez resort edukacji w roku 1993 zasada szerokoprofilowego kształcenia w poszczególnych zawodach ujętych w klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego jest kontynuowana, gdyż zapewnia absolwentom szkół zawodowych lepsze przygotowanie do pracy w warunkach ostrej konkurencji i ciągłych zmian na rynku pracy oraz zwiększa mobilność zawodową. Szeroki profil zawodowy zapewnia absolwentowi bardziej rozległy obszar przyszłego zatrudnienia i stanowi podstawę do wielokierunkowej specjalizacji w toku pracy zawodowej oraz możliwość przekwalifikowania się w krótkim czasie. W większości nauczanych w systemie szkolnym zawodów istnieje możliwość wprowadzenia, pod koniec okresu kształcenia, wstępnej specjalizacji w zawodzie, która w przypadku zgodnego z nią zatrudnienia jest kontynuowana u pracodawcy. Wybór przez szkołę określonej specjalizacji powinien być odpowiedzią na potrzeby lokalnego lub regionalnego rynku pracy.

   Dane statystyczne GUS oraz SIO, obejmujące klasy pierwsze poszczególnych typów szkół ponadgimnazjalnych, począwszy od roku szkolnego 2002/2003, wskazują na dokonujące się zmiany w wyborach absolwentów gimnazjum. Na stałym poziomie utrzymuje się liczba uczniów rozpoczynających naukę w liceum ogólnokształcącym, która stanowi ok. 44,5% ogółu uczniów klas pierwszych szkół ponadgimnazjalnych. Wzrasta zainteresowanie technikum (rok szkolny 2002/2003 - 22,5%, a rok szkolny 2006/2007 - 29,6%) oraz zasadniczą szkołą zawodową (odpowiednio 16,3% do 18%). Zintensyfikowanie tych korzystnych dla rynku pracy tendencji wymaga podjęcia szerokich działań przez pracodawców, szkoły, instytucje rynku pracy i zainteresowane resorty. Jednocześnie oczekiwania edukacyjne młodzieży i ich rodziców oraz dostosowanie kształcenia do zmieniających się realiów gospodarczych spowodowały, że absolwenci gimnazjów dokonują wyborów świadczących o utrzymującym się wzroście zainteresowania szkołami umożliwiającymi uzyskanie świadectwa dojrzałości (ok. 82% w roku szkolnym 2006/2007).

   Wybory poszczególnych typów szkół ponadpodstawowych i ponadgimnazjalnych (od 1 września 2002 r.) w kolejnych latach szkolnych obrazuje wykres).

   Odnosząc się do kwestii preferowania w różnych regionach Polski typów szkół, które są mniej kosztowne, uprzejmie informuję, że dostosowywanie kształcenia zawodowego do potrzeb regionalnego czy lokalnego rynku pracy wynika wprost z ustawowej roli samorządów powiatowych, którym powierzono zadania w zakresie oświaty ponadgimnazjalnej i kształcenia ustawicznego w formach szkolnych i pozaszkolnych oraz prowadzenia lokalnej polityki rynku pracy. Na tym samym poziomie zarządzania funkcjonują powiatowe urzędy pracy wraz z ich organami konsultacyjnymi - powiatowymi radami zatrudnienia. Zatem w sprawach edukacji i rynku pracy szkoły i instytucje rynku pracy powinny współpracować i podejmować spójne działania zmierzające do dostosowania oferty kształcenia zawodowego do potrzeb społeczno-gospodarczych regionu, zgodnie z kierunkami rozwoju wyznaczonymi przez strategie wojewódzkie. W gestii samorządów powiatowych pozostaje ważny instrument umożliwiający wpływ na dopasowanie struktury kształcenia do zmieniających się warunków gospodarczych i społecznych (także demograficznych). Jest to kompetencja do ustalania sieci szkół, w tym szkół zawodowych, a więc do decydowania o kształcie edukacji na obszarach według właściwości terytorialnej.

   Natomiast w odniesieniu do liceów profilowanych informuję, że w Ministerstwie Edukacji Narodowej przygotowywany jest projekt ustawy o zmianie ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, z późn. zm.), w którym przewiduje się wstrzymanie rekrutacji kandydatów do klasy pierwszej liceum profilowanego od roku szkolnego 2008/2009. Oznacza to, że z dniem 1 września 2008 r. likwiduje się klasę pierwszą liceum profilowanego. Natomiast uczniowie będący w dniu wejścia w życie ustawy uczniami liceów profilowanych kończą te szkoły na podstawie dotychczas obowiązujących przepisów. Wydaje się, że zaproponowany termin likwidacji liceów profilowanych umożliwi jednostkom samorządu terytorialnego ustalenie planów sieci publicznych szkół ponadgimnazjalnych zgodnie z obowiązującym w tym zakresie prawem.

   Kształcenie zawodowe wymaga znacznych nakładów inwestycyjnych, zwłaszcza tworzenia i unowocześniania bazy techniczno-dydaktycznej. Należyte wyposażenie szkół i placówek w sprzęt i materiały jest niezbędne dla zapewnienia uczniom warunków realizacji w pełnym zakresie praktycznej nauki zawodu oraz uzyskania przez nich pomyślnego wyniku egzaminu zewnętrznego. W Ministerstwie Edukacji Narodowej realizowany jest projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego pn. ˝Wyposażenie centrów kształcenia ustawicznego, centrów kształcenia praktycznego i szkół zawodowych w stanowiska do przeprowadzania zewnętrznych egzaminów potwierdzających kwalifikacje zawodowe˝, o łącznej wartości 150 mln zł. Według stanu na 31 grudnia 2006 r. w ramach I części projektu wyposażonych zostało 828 stanowisk egzaminacyjnych w 325 szkołach i placówkach dla 14 zawodów kształconych głównie w 2-letniej zasadniczej szkole zawodowej. II część projektu jest w fazie realizacji i dotychczas wyposażonych zostało 3257 stanowisk egzaminacyjnych w 315 szkołach i placówkach dla 18 zawodów. Kwota zaplanowana na tę część projektu wynosi ok. 61 mln zł. Wniosek o współfinansowanie w ramach trzeciej części projektu został rozpatrzony i zarekomendowany przez Komitet Sterujący Sektorowego Programu Operacyjnego ˝Rozwój zasobów ludzkich˝ 28 lutego br. We wniosku proponuje się, aby wyposażenie dotyczyło około 40 zawodów kształconych na poziomie kwalifikacji zasadniczej szkoły zawodowej i kwalifikacji technika. Kwota zaplanowana na tę część projektu wynosi ok. 61 mln zł.

   Ponadto, aby wspomóc szkoły i placówki prowadzące kształcenie zawodowe w podejmowaniu szerokiej współpracy z pracodawcami, Ministerstwo zdecydowało się na zawieranie porozumień z organizacjami pracodawców oraz samorządami gospodarczymi. Celem porozumień jest poprawa stanu kształcenia zawodowego, w szczególności podnoszenia jakości praktycznej nauki zawodu. Dotychczas podpisano 11 porozumień, w większości z dużymi organizacjami krajowymi, takimi jak: Związek Rzemiosła Polskiego, Konfederacja Pracodawców Polskich, Business Centre Club, Ogólnopolska Izba Gospodarcza Drogownictwa, Krajowa Izba Gospodarcza, Polska Izba Przemysłowo-Handlowa Budownictwa, oraz organizacjami i stowarzyszeniami branżowymi, takimi jak: Stowarzyszenie Elektryków Polskich, Naczelna Rada Zrzeszeń Handlu i Usług, Izba Gospodarcza Gazownictwa, Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Mechaników Polskich, Stowarzyszenie Techniczne Odlewników Polskich. Dotychczas zawarte porozumienia zaktywizowały współpracę szkół z pracodawcami. W roku szkolnym 2004/2005 liczba pracodawców, którzy zaangażowali się we współpracę ze szkołami, wynosiła 19 873, a w roku szkolnym 2005/2006 wzrosła do 25 705. Sukcesywnie wzrasta liczba uczniów realizujących praktyczną naukę zawodu u pracodawców; w roku szkolnym 2004/2005 wynosiła 362 115, a w roku szkolnym 2005/2006 - 383 011. Efektem zawieranych porozumień jest także coraz lepsza współpraca szkół z pracodawcami w zakresie dostosowywania programów praktyk zawodowych do warunków zakładu pracy oraz zmieniających się potrzeb rynku pracy, a także tworzenie, w poszczególnych województwach, sieci firm, w których jest lub może być realizowana praktyczna nauka zawodu. Najliczniejsza sieć firm występuje w województwach: śląskim, kujawsko-pomorskim, małopolskim i lubelskim.

   Trzyletni okres realizacji zadań wynikających z zawartych porozumień pozwala zauważyć ich pozytywny wpływ na poprawę jakości kształcenia zawodowego. Monitorowanie współpracy szkół z pracodawcami wykazało, że w wielu województwach doszło do ożywienia tej współpracy. Podniosła się świadomość aktywnych pracodawców w zakresie konieczności utrzymywania wysokich standardów kształcenia zawodowego, w tym przede wszystkim pełnej realizacji treści ujętych w odpowiednich podstawach programowych kształcenia w zawodach, odbywania przez uczniów praktycznej nauki zawodu z wykorzystaniem nowoczesnych technologii, sprzętu i urządzeń, a także zatrudniania absolwentów legitymujących się nie tylko świadectwem ukończenia szkoły, lecz również dyplomem potwierdzającym kwalifikacje w wyuczonym zawodzie.

   Niewystarczające środki finansowe na doposażenie szkół zawodowych w nowoczesny sprzęt i urządzenia, jakimi dysponują jednostki samorządów powiatowych, powodują, że w większości wykorzystywane w szkołach maszyny lub urządzenia są przestarzałe i nie nadążają za postępem techniczno-technologicznym. W związku z tym niezbędne jest odbudowywanie więzi szkół z pracodawcami oraz aktywne włączenie się pracodawców w doposażenie szkół w nowoczesne maszyny i urządzenia, co z pewnością podniosłoby jakość kształcenia i zwiększyłoby atrakcyjność poszczególnych zawodów. W tym kontekście bardzo cenna jest inicjatywa przedsiębiorców zrzeszonych w Zachodniej Izbie Przemysłowo-Handlowej w woj. lubuskim, którzy deklarują udostępnienie swoich firm dla realizowania praktycznej nauki zawodu. Ministerstwo Edukacji Narodowej stosownym pismem poinformuje Lubuskiego Kuratora Oświaty o możliwości takiej współpracy.

   Odnosząc się do pytania dotyczącego działań podejmowanych w zakresie rozwoju szkolnictwa zawodowego, uprzejmie informuję, że niezbędne jest podjęcie długofalowych prac nad stopniowym wypracowywaniem i wdrażaniem rozwiązań systemowych dotyczących przeorientowania filozofii i założeń organizacyjnych kształcenia i szkolenia zawodowego, a także egzaminów zewnętrznych. Wymagać to będzie ukierunkowania systemu na ocenę wartości uczenia się przede wszystkim pod kątem wyników, a nie oceny procesu i warunków, w jakich uczenie się zachodzi, czyli skoncentrowanie się na działaniach, które nawet w dłuższej perspektywie czasowej doprowadzą do stworzenia jednolitego systemu potwierdzania kwalifikacji zawodowych.

   Podjęcie tych działań wynika z procesu wdrażania Deklaracji Kopenhaskiej, w tym m.in. tworzenia Krajowego Systemu Kwalifikacji i Krajowych Ram Kwalifikacji oraz systemu punktów kredytowych w kształceniu i szkoleniu zawodowym (ECVET), i wymagać będzie, przy współpracy z ministrami właściwymi dla zawodów, organizacjami pracodawców, stowarzyszeniami branżowymi, m.in.:

   - analizy zakresu kształcenia w zawodach ˝szkolnych˝ i okresów tego kształcenia;

   - określenia struktury kwalifikacji zawodowych, w tym podziału zawodów na kwalifikacje i cząstkowe zestawy wiedzy, umiejętności i kompetencji w ramach jednej kwalifikacji lub kilku kwalifikacji;

   - otwarcia zewnętrznego systemu egzaminów zawodowych na potwierdzanie kwalifikacji i zestawów wiedzy, umiejętności i kompetencji nabytych w kształceniu pozaformalnym i nieformalnym.

   Dla realizacji tych zamierzeń w Programie Operacyjnym ˝Kapitał ludzki˝ na lata 2007-2013 Ministerstwo Edukacji Narodowej zaprojektowało zadania, obejmujące m.in.:

   - ocenę podstaw programowych i programów nauczania, w tym ewaluację przydatności programów nauczania pod kątem umiejętności poszukiwanych przez pracodawców - docelowo wyodrębnienie kwalifikacji składających się na zawód oraz ujęcie ich w standardach wymagań egzaminacyjnych;

   - badania i analizy dotyczące kompetencji i kwalifikacji występujących na polskim rynku pracy, a także możliwości ich nabywania i potwierdzania - docelowo opracowanie Krajowego Systemu Kwalifikacji i krajowych Ram Kwalifikacji;

   - badania dotyczące jakości i efektywności systemu egzaminów zewnętrznych.

   Jednocześnie uprzejmie informuję, że sprawy dotyczące rozwoju szkolnictwa wyższego znajdują się w zakresie kompetencji Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

   Z poważaniem

   Sekretarz stanu

   Sławomir Kłosowski

   Warszawa, dnia 10 maja 2007 r.