Odpowiedź ministra pracy i polityki społecznej

na interpelację nr 7602

w sprawie sytuacji prawnej osób przebywających w hitlerowskich miejscach odosobnienia o charakterze eksterminacyjnym, będących wówczas w wieku ponad 14. lat

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na pismo Pana Marszałka z dnia 13 kwietnia 2007 r. (SPS-023-7602/07) dotyczące interpelacji posła Sławomira Zawiślaka w sprawie sytuacji prawnej osób przebywających w hitlerowskich miejscach odosobnienia o charakterze eksterminacyjnym, będących wówczas w wieku ponad 14 lat, uprzejmie informuję:

   Zgodnie z zapisem art. 4 ust. 1pkt 1 lit. c ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jednolity: Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 z późn. zm.) należy stwierdzić, że wykładnia tego przepisu powinna być dokonywana w połączeniu z art. 8 ust. 1 ustawy. W myśl tego przepisu prezes Rady Ministrów, na wniosek kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, określi, w drodze rozporządzenia, po zasięgnięciu opinii prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także więzienia i obozy NKWD lub będące pod nadzorem NKWD, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, oraz obozy, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i lit. c oraz w pkt 3.

   W wykonaniu powyższej delegacji prezes Rady Ministrów wydał w dniu 20 września 2001 r. rozporządzenie w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. z 2001r. Nr 106, poz. 1154 ze zm.), w którym w § 6 wymieniony został zamknięty katalog innych miejsc odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, określonych w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy. Miejscami tymi są między innymi obozy w Zamościu i Zwierzyńcu. Katalog obecnie obowiązujący powstał w wyniku badania dokumentów w ramach ogólnopolskich projektów badawczych prowadzonych przez Instytut Pamięci Narodowej. Ewentualne odnalezienie nowych, nieznanych do tej pory, dokumentów może być powodem zmiany kwalifikacji obozów w Zamościu i Zwierzyńcu. Jednakże uprawnienia określone w ustawie (art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c przysługują jedynie tym osobom wysiedlonym, które jako dzieci (w wieku do lat czternastu) zostały uwięzione, m. in. w wymienionych wyżej obozach.

   Odnosząc się do propozycji zmiany wieku granicznego dla dzieci przebywających w obozach w Zwierzyńcu i Zamościu, należy zwrócić uwagę, że w czasie akcji wysiedleńczej na Zamojszczyznie przeprowadzano badania rasowe i dokonywano selekcji na cztery kategorie:

   - I osoby przeznaczone do ˝ponownego zniemczenia˝,

   - II osoby uznane za zdolne do pracy przymusowej,

   - III osoby w wieku powyżej 60 lat niezdolne do pracy i dzieci do lat 14 przymusowo odbierane rodzicom,

   - IV osoby przeznaczone do eksterminacji w obozach koncentracyjnych.

   Okupant brutalnie rozdzielał rodziny, wysyłając gdzie indziej kobiety, dzieci, mężczyzn oraz starców. Z matkami mogły zostać jedynie dzieci w wieku do 6 miesięcy. Warunki transportu spowodowały liczne przypadki śmierci dzieci (przymusowo odbieranych rodzicom) przewożonych w transportach lub zmarłych z wycieńczenia w szpitalach. Tragiczny los, jaki zgotowano około 30 tys. dzieci polskich, z których około 10 tys. straciło życie, a ponad 4 tys. wywieziono do Rzeszy w celu germanizacji wywołały opór miejscowej społeczności, zarówno bierny (ucieczki do lasu, niszczenie gospodarstw przeznaczonych pod osadnictwo niemieckie), jak i czynny przez wszczęcie prewencyjnych akcji zbrojnych (niszczenie sieci transportowej, aparatu wysiedleńczego) i odwetowych. Na wieść o losie dzieci zamojszczyzny społeczeństwo polskie ruszyło im na ratunek, usiłując chociażby wykupywać je z transportów.

   W związku z powyższym brak jest podstaw do podniesienia wieku granicznego dzieci przebywających w obozach w Zamościu i Zwierzyńcu. Kwestią zapisu art. 22 ust. 3 cytowanej ustawy o kombatantach, poruszoną w interpelacji, zajmował się w dniu 15 kwietnia 2003 r. Trybunał Konstytucyjny. Rozstrzygnięcie TK uznające ów artykuł za niezgodny z konstytucją otworzyło możliwość rozpatrywania wniosków o przyznanie uprawnień kombatanckich tym osobom, które złożyły wnioski po terminie przewidzianym w ustawie. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego, sygn. akt SK 4/02, ogłoszony został w Dzienniku Ustaw z dnia 29 kwietnia 2003 r. Nr 72, poz. 658 i od tej daty art. 22 ust. 3 ustawy o kombatantach utracił moc prawną.

   Z poważaniem

   Minister

   Anna Kalata

   Warszawa, dnia 29 maja 2007 r.