Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji - z upoważnienia prezesa Rady Ministrów -

na interpelację nr 7590

w sprawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 marca 2007 r.

   Szanowny Panie Marszałku! Nawiązując do pisma z dnia 13 kwietnia 2007 r. (sygn. SPS-023-7590/07) przekazującego interpelację Posła na Sejm RP Pana Grzegorza Dolniaka w sprawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 marca 2007 r., z upoważnienia Prezesa Rady Ministrów, uprzejmie przedstawiam następujące informacje.

   Na wstępie wskazać należy, iż na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 marca 2007 r. (sygn. akt K 8/07) moc utraciły nie tylko przepisy formułujące sankcję w postaci wygaśnięcia mandatu za nieterminowe złożenie oświadczeń [art. 190 ust. 1 pkt 1a ustawy z dnia 16 lipca 1998 r. Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw (Dz. U. z 2003 r. Nr 159, poz. 1547 z późn. zm.) i art. 26 ust. 1 pkt 1a ustawy z dnia 20 czerwca 2002 r. o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza i prezydenta miasta (Dz. U. Nr 113, poz. 984 z późn. zm.)], ale również przepis, w którym określono termin złożenia oświadczenia o działalności gospodarczej prowadzonej przez małżonka oraz oświadczenia o umowach cywilnoprawnych zawartych przez małżonka [art. 24j ust. 3 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 z późn. zm.)]. Zgodnie z art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, co jest równoznaczne z utratą mocy obowiązującej danego aktu normatywnego (lub jego części). Przedmiotowy wyrok ogłoszony został w Dzienniku Ustaw z dnia 19 marca 2007 r. Nr 48, poz. 327.

   Należy zwrócić uwagę, iż Trybunał nie stwierdził niezgodności z konstytucją analogicznych do art. 24j ust. 3 ustawy o samorządzie gminnym, uregulowań zawartych w art. 25e ust. 3 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (Dz. U. z 2001 r., Nr 142, poz. 1592 z późn. zm.) oraz art. 27e ust. 3 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (Dz. U. z 2001 r., Nr 142, poz. 1590 z późn. zm.), co w konsekwencji oznacza, że ww. przepisy nadal obowiązują.

   Stosownie do art. 190 ust. 4 Konstytucji RP orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z konstytucją aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. Wobec powyższego orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego rodzi skutki prawne na przyszłość i może jedynie stanowić podstawę do uchylenia rozstrzygnięcia wydanego na podstawie aktu normatywnego (w tym przypadku ustawy), którego niezgodność z konstytucją stwierdził Trybunał Konstytucyjny. Natomiast samo uchylenie rozstrzygnięcia następuje na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania.

   W konsekwencji uchwały rad (sejmików) i zarządzenia zastępcze wojewody stwierdzające wygaśnięcie mandatu radnego lub wójta, wydane na podstawie art. 190 ust. 1 pkt 1a Ordynacji i art. 26 ust. 1 pkt 1a ustawy o bezpośrednim wyborze wójta, obowiązują do czasu ewentualnego pozbawienia ich mocy obowiązującej we właściwym trybie. W przypadku toczących się, w wyniku wniesienia środków zaskarżenia, postępowań w przedmiocie wzruszenia uchwał (zarządzeń zastępczych) stwierdzających wygaśnięcie mandatu radnego (wójta) kwestię ewentualnej dopuszczalności wyeliminowania z obrotu prawnego uchwał i zarządzeń zastępczych stwierdzających wygaśnięcie mandatu radnego lub wójta rozstrzygać będą składy orzekające sądów administracyjnych.

   Uchwały rady (sejmiku) przedstawiane są wojewodzie w ciągu 7 dni od ich podjęcia. O nieważności przedłożonego aktu orzeka wojewoda z tym, że po upływie 30 dni od dnia doręczenia wojewoda nie może we własnym zakresie stwierdzić jego nieważności. Po tym terminie stwierdzenie nieważności uchwały rady (sejmiku) należy do wyłącznej kompetencji sądu administracyjnego (art. 90, 91 ust. 1 i 93 ustawy o samorządzie gminnym, art. 78, 79 ust.1 i art. 81 ustawy o samorządzie powiatowym, art. 81, 82 ust.1 i 82c ustawy o samorządzie województwa).

   Radny gminy (powiatu) lub wójt, którego wygaśnięcie mandatu zostało stwierdzone uchwałą rady gminy (rady powiatu, sejmiku województwa) może zaskarżyć tę uchwałę do sądu administracyjnego, po uprzednim wezwaniu organu stanowiącego do usunięcia naruszenia (art. 101 ustawy o samorządzie gminnym, art. 87 ustawy o samorządzie powiatowym). Skargę wnosi się w terminie 30 dni od dnia doręczenia odpowiedzi organu na wezwanie do usunięcia naruszenia prawa, a jeżeli organ nie udzielił odpowiedzi na wezwanie, w terminie 60 dni od dnia wniesienia wezwania o usunięcie naruszenia prawa (art. 53 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.). Obowiązujące przepisy nie przewidują terminu dla dokonania wezwania do usunięcia naruszenia. Wezwanie do usunięcia naruszenia interesu prawnego lub uprawnienia może być skierowane w każdym czasie (postanowienie NSA z 13 października 1999 r., IV SA 476/99, niepubl., postanowienie NSA z 24 czerwca 2002 r., OSA 2/02, ONSA 2003, Nr 1, poz. 2), jednakże musi być dokonane przed wniesieniem do sądu skargi.

   W konsekwencji uznać można, że w przypadku gdy osoba, której wygaszono mandat, nie podejmowała żadnych działań, może obecnie - po bezskutecznym wezwaniu organu do usunięcia naruszenia - złożyć skargę do sądu administracyjnego na uchwałę stwierdzającą wygaśnięcie jej mandatu. Stosownie do art. 54 § 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi organ, którego działanie lub bezczynność zaskarżono, może w zakresie swojej właściwości uwzględnić skargę w całości do dnia rozpoczęcia rozprawy.

   Zarządzenie zastępcze wojewody podlega zaskarżeniu do sądu administracyjnego z powodu niezgodności z prawem w terminie 30 dni od dnia doręczenia. Do złożenia skargi jest uprawniona gmina (powiat, województwo). Podstawą wniesienia skargi jest uchwała rady gminy (rady powiatu, sejmiku województwa - art. 98 ustawy o samorządzie gminnym, art. 85 ustawy o samorządzie powiatowym, art. 86 ustawy o samorządzie wojewódzkim). Jednakże gdy upłynął termin do wniesienia skargi na zarządzenie zastępcze stwierdzające wygaśnięcie mandatu radnego lub wójta, nie będzie możliwe zaskarżenie zarządzenia zastępczego wojewody przez radę (sejmik).

   Podkreślić należy, iż prawo do wniesienia skargi do sądu administracyjnego na zarządzenie zastępcze wojewody o wygaśnięciu mandatu przysługuje także osobie (radnemu, wójtowi), w odniesieniu do której stwierdzono wygaśnięcie mandatu. Rozstrzygnięcie to dotyczy interesu prawnego tej osoby (wyrok NSA z dnia 12 stycznia 2006 r., sygn. II OSK 787/05, ONSA i WSA 2006/3/86). Jako podstawę do wniesienia skargi w tym przypadku sąd wskazał art. 50 § 1 ww. ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

   Odnosząc się do wyżej opisanych możliwości zaskarżenia uchwały lub zarządzenia zastępczego, należy wskazać, iż podstawą do stwierdzenia nieważności aktu jest przesłanka jego sprzeczności z przepisami prawa. Podkreślenia przy tym wymaga, że przy rozstrzygnięciu, czy zachodziła ta sprzeczność, co do zasady organ rozstrzygający bierze pod uwagę przepisy prawa obowiązującego w dacie podjęcia uchwały lub wydania zarządzenia. W tym miejscu wskazać ponownie należy, iż przepisy uznane za niezgodne z konstytucją tracą moc z dniem ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Sąd administracyjny bierze za punkt odniesienia stan prawny obowiązujący w dniu wydania zaskarżonego aktu lub podjęcia czynności, a nie w dniu orzekania. Powyższe wynika z kontrolnego charakteru postępowania sądowo-administracyjnego i kasacyjnego modelu orzekania.

   Rozważając kwestię zarządzenia przedterminowych wyborów organów wykonawczych gmin lub uzupełniających wyborów do rad (sejmików), należy wskazać, iż obowiązek ich przeprowadzenia wynika z bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa, tj. art. 26 i 192-194 Ordynacji wyborczej do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw oraz art. 5 ust. 2 ustawy o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza i prezydenta miasta. Powyższe przepisy obligują Prezesa Rady Ministrów do zarządzenia wyborów przedterminowych wójta, burmistrza lub prezydenta miasta, w drodze rozporządzenia, w terminie 90 dni od wystąpienia przyczyny uzasadniającej konieczność ich przeprowadzenia, tj. od wygaśnięcia mandatu, natomiast wojewodę - do zarządzenia wyborów uzupełniających do rad (sejmików) w ciągu 3 miesięcy od daty stwierdzenia wygaśnięcia mandatu przez radę w drodze uchwały.

   Reasumując powyższe, należy stwierdzić, iż przedterminowe wybory organów wykonawczych gmin w związku z wygaśnięciem mandatów wskutek niezłożenia w ustawowych terminach wymaganych prawem oświadczeń zarządzane były - zgodnie z obowiązkiem ustawowym - po podjęciu przez rady gmin uchwał stwierdzających wygaśnięcie mandatów oraz po uzyskaniu informacji, że nie podjęto działań w celu ich wzruszenia, w szczególności w drodze skargi do sądu administracyjnego.

   Z wyrazami szacunku

   Sekretarz stanu

   Jarosław Zieliński

   Warszawa, dnia 14 maja 2007 r.