Odpowiedź zastępcy prokuratora generalnego

na interpelację nr 7547

w sprawie kar porządkowych z tytułu niestawiennictwa świadków

   Odpowiadając na interpelację Pani Poseł Ewy Wolak z dnia 20 marca 2007 roku, przekazaną przez Wicemarszałka Sejmu Pana Bronisława Komorowskiego pismem z dnia 6 kwietnia 2007 roku (sygn. SPS-023-7547/07), w sprawie ˝kar porządkowych z tytułu niestawiennictwa świadków˝, uprzejmie informuję, co następuje.

   Dopuszczalność i warunki stosowania kar porządkowych określone są w rozdziale 31 kodeksu postępowania karnego odnoszącym się wyłącznie do tej problematyki. Celem zasadniczym kary porządkowej, mającej bez wątpienia charakter represji, jest wymuszenie spełnienia obowiązku stawiennictwa i złożenia zeznań w charakterze świadka bądź stawiennictwa i wykonania czynności przez biegłego, tłumacza lub specjalistę, a tym samym zabezpieczenie prawidłowego toku procesu karnego na każdym jego etapie poprzez zagwarantowanie należytej realizacji obowiązków dowodowych. Kary te stanowią swoistą reakcję na nieposłuszeństwo wobec organu procesowego.

   Przepisy procedury karnej przewidują kary porządkowe w postaci: kary pieniężnej określonej w art. 285 § 1 k.p.k., przymusowego doprowadzenia (art. 285 § 2 k.p.k.), aresztowania (art. 287 § 2 k.p.k.) oraz wniosku o pociągnięcie żołnierza do odpowiedzialności dyscyplinarnej (art. 288 § 1 k.p.k.) i obciążenia dodatkowymi kosztami postępowania (art. 289 § 1 k.p.k.). Za karę porządkową sensu stricto uznawana jest kara pieniężna, natomiast pozostałe traktowane w doktrynie są jako środki wymuszające.

   Odpowiadając na pytanie Pani Poseł: ˝Dlaczego organy ścigania tak rzadko korzystają z możliwości przewidzianej w art. 285 § 1 k.p.k., tj. z możliwości nałożenia na świadka, który uchybia obowiązkowi stawiennictwa na wezwanie, pieniężnej kary porządkowej?˝, należy zasygnalizować, iż zastosowanie tej kary (jak i pozostałych) poprzedzone musi zostać badaniem, czy istnieją formalne podstawy do jej stosowania, jak również czy w danym przypadku celowe jest jej zastosowanie. Warunkiem wymierzenia kary porządkowej pieniężnej z powodu niestawiennictwa jest prawidłowe doręczenie wezwania i nieusprawiedliwienie absencji. Organ procesowy musi przy tym dysponować dowodem doręczenia wezwania świadka w chwili orzekania o karze porządkowej. Tymczasem dynamika prawidłowo prowadzonego postępowania przygotowawczego wymusza z reguły stosowanie krótkich terminów wezwań świadków, co często powoduje brak zwrotnych potwierdzeń odbioru na dzień niestawiennictwa (obowiązek dwukrotnego awizowania przesyłki), a tym samym uniemożliwia zastosowanie tej kary. Prokurator albo sąd, jako organ uprawniony, po stwierdzeniu, że zaistniały w konkretnym przypadku okoliczności umożliwiające nałożenie takiej kary, musi też rozważyć, czy jest to wskazane i konieczne. Organ procesowy jest zatem obowiązany do przeprowadzenia badania i analizy, między innymi sytuacji materialnej osoby, na którą nałożona ma zostać kara, oraz stopnia zawinienia (zarzucalności zachowania) po stronie tej osoby wezwanej, a przede wszystkim jaki wpływ na niestawiennictwo miały określone przyczyny i w jakim zakresie niestawiennictwo to rzutowało na bieg postępowania. Dopiero rozważenie tych wszystkich okoliczności pozwala na prawidłowy osąd, czy dla zapewnienia sprawności tego postępowania korzystniejsze jest nałożenie kary porządkowej pieniężnej umożliwiającej wszczynanie częstokroć długotrwałej procedury zażaleniowej (co może wstrzymywać czynności procesowe), czy też ponowne wezwanie świadka bądź zarządzenie jego przymusowego doprowadzenia.

   Uprzejmie informuję przy tym, iż nie jest prowadzony rejestr nałożonych pieniężnych kar porządkowych ani nie prowadzono dotychczas badania tego zjawiska, stąd też nie można dokładnie określić jego skali, a tym samym skuteczności tej kary porządkowej. Niewątpliwie jednak nie stanowi ono poważnego problemu dla praktyki prokuratorskiej.

   W przypadku natomiast uporczywego uchylania się od składania zeznań przez świadka, z uwagi na stopień natężenia jego złej woli, stosowanie kary porządkowej pieniężnej jest jak najbardziej zasadne i z reguły połączone z karą porządkową aresztu. Karę tę stosuje sąd, a w postępowaniu przygotowawczym sąd na wniosek prokuratora. Z posiadanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości danych wynika, że w 2006 roku prokuratorzy skierowali takie wnioski w 613 przypadkach.

   Odpowiadając na kolejne pytanie Pani Poseł:˝Czy przewiduje się wydanie odpowiednich wytycznych w tej kwestii?˝, wyjaśnić należy, iż w zakresie działalności sądów nadzór Ministra Sprawiedliwości dotyczy wyłącznie kwestii działalności administracyjnej dotyczącej sprawności postępowania i organizacji pracy we wszystkich kategoriach spraw. Nadzór ten nie może natomiast wkraczać w treść orzeczeń, gdyż w tym zakresie sądy są niezawisłe i podlegają tylko ustawom (art. 39 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych). Dodać należy, że postępowanie przygotowawcze podlega bieżącej ocenie bądź w trybie nadzoru instancyjnego, przy okazji rozpatrywanych środków odwoławczych, bądź w trybie nadzoru służbowego. W tym zakresie Kierownictwo powszechnych jednostek prokuratury obowiązane jest do bieżącego czuwania nad prawidłowym przebiegiem prowadzonych w tych jednostkach postępowań, w tym do cyklicznego badania przyczyn długotrwałości postępowań, a więc i trwających powyżej 3, 6 miesięcy i dłużej, między innymi z powodu braku stawiennictwa uczestników postępowania. W tej drodze zatem przekazywane są również bieżące krytyczne uwagi i zalecenia dotyczące ewentualnej potrzeby stosowania kar porządkowych wobec konkretnych osób.

   Przedstawiając Panu Marszałkowi tę informację, pragnę również zasygnalizować, iż stosowanie kar porządkowych nie jest obowiązkiem organów prowadzących postępowanie w każdej sprawie. Ustawodawca tylko daje taką możliwość dyscyplinowania uczestników postępowania i wydaje się, że do wyłącznej kompetencji tych organów procesowych należy każdorazowe indywidualne rozważenie potrzeby ich stosowania. Sąd lub prokurator bezpośrednio prowadzący sprawę w ramach jasno określonych rygorów procesowych indywidualnie zatem winien dokonywać stosownej w tym zakresie oceny.

   Minister Sprawiedliwości, w trosce o sprawność postępowań, wielokrotnie wskazywał w dotychczas skierowanych wytycznych do podległych prokuratorów, przede wszystkim, na różne merytoryczne kwestie związane z zapewnieniem wysokiego poziomu i szybkości tych postępowań. Zagadnienia te są też podnoszone każdorazowo przy okazji narad z prokuratorami apelacyjnymi i okręgowymi. Natomiast wydanie aktualnie przez Ministra Sprawiedliwości Prokuratora Generalnego wytycznych w kwestii tylko dyscyplinowania świadków poprzez m.in. nakładanie stosownych kar porządkowych na te osoby, które z różnych przyczyn (w tym i zarzucalnych) nie stawiły się na wezwanie organów ścigania, wydaje się być nieuzasadnione także wagą problemu, który prokuratorzy dostrzegają i właściwie indywidualnie oceniają, o czym świadczy chociażby ilość wniosków skierowanych przez nich do sądów w zakresie stosowania tego najdrastyczniejszego środka reakcji na zachowanie świadka.

   Z poważaniem

   Zastępca prokuratora generalnego

   Dariusz Barski

   Warszawa, dnia 2 maja 2007 r.