Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 5705

w sprawie planowanych zmian w ustawie Kodeks postępowania cywilnego polegających na wprowadzeniu obowiązkowej mediacji w sprawach o rozwód i separację

   Szanowny Panie Marszałku! W nawiązaniu do przedstawionej przy piśmie z dnia 12 grudnia 2006 r., Nr SPS-023-5705/06, interpelacji pani poseł Elżbiety Łukacijewskiej w sprawie planowanych zmian w ustawie Kodeks postępowania cywilnego, polegających na wprowadzeniu obowiązkowej mediacji w sprawach o rozwód i separację, uprzejmie przedstawiam, co następuje.

   Ustawą z dnia 28 lipca 2005 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 172, poz. 1438) zmieniono m.in. przepis art. 436 k.p.c. oraz uchylono art. 437 k.p.c. i art. 438 k.p.c. Według obecnego brzmienia art. 436 § 1 k.p.c., jeżeli istnieją widoki na utrzymanie małżeństwa, sąd może skierować strony do mediacji. Mediatorem może być osoba fizyczna, mająca pełną zdolność do czynności prawnych, korzystająca w pełni z praw publicznych (art. 1832 § 1 k.p.c.). Organizacje społeczne i zawodowe mogą prowadzić listy stałych mediatorów oraz tworzyć ośrodki mediacyjne; informacje o listach stałych mediatorów oraz o ośrodkach mediacyjnych przekazuje się prezesowi sądu okręgowego (art. 1832 § 3 k.p.c.). W sprawach o rozwód i o separację mediatorami mogą być także kuratorzy sądowi oraz osoby wskazane przez rodzinne ośrodki diagnostyczno-konsultacyjne (art. 436 § 3 k.p.c.). Jeżeli strony nie uzgodniły osoby mediatora, sąd kieruje je do mediacji prowadzonej przez mediatora, o którym mowa wyżej, albo do stałego mediatora posiadającego wiedzę teoretyczną i umiejętności praktyczne w zakresie prowadzenia mediacji w sprawach rodzinnych (art. 436 § 4 k.p.c.).

   Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało projekt nowelizacji k.p.c., wprowadzając obligatoryjną mediację w sprawach o rozwód i o separację w przypadkach, gdy małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci, zachowując jednocześnie zasadę swobody dokonywania przez strony wyboru osoby mediatora.

   W projekcie proponuje się uchylenie przepisu art. 436 § 3 k.p.c., zgodnie z którym mediatorami mogą być kuratorzy sądowi oraz osoby wskazane przez ośrodki diagnostyczno-konsultacyjne. Nie wyłącza to jednak możliwości uzgodnienia przez strony, że mediatorem ma być osoba będąca kuratorem sądowym czy też osoba wskazana przez rodzinny ośrodek diagnostyczno-konsultacyjny.

   Osoby, o których wyżej mowa (kuratorzy sądowi i pracownicy rodzinnych ośrodków diagnostyczno-konsultacyjnych) mogą także starać się o wpis na listy mediatorów prowadzone przez organizacje społeczne i zawodowe, które informacje o listach stałych mediatorów przekazują prezesom sądów okręgowych.

   Projekt wskazuje również na preferowane wykształcenie stałego mediatora. Chodzi tu o wykształcenie z zakresu psychologii, pedagogiki, socjologii i prawa.

   Z przytoczonych wyżej wywodów wynika, że zarówno na gruncie aktualnie obowiązujących przepisów, jak i projektowanej nowelizacji k.p.c., mediacje rodzinne mogą prowadzić: osoby wybrane przez same strony i niebędące stałymi mediatorami oraz stali mediatorzy posiadający wiedzę teoretyczną i umiejętności praktyczne w prowadzeniu mediacji rodzinnej, w tym kuratorzy sądowi oraz osoby wskazane przez rodzinne ośrodki diagnostyczno-konsultacyjne.

   Strony, same wybierając osobę mediatora, kierują się własnymi kryteriami. Jeżeli robi to sąd, kierując strony do mediacji, to musi on brać pod uwagę posiadaną przez mediatora wiedzę teoretyczną i umiejętności praktyczne w zakresie prowadzenia mediacji w sprawach rodzinnych, które to kryteria w projektowanej regulacji zostały podwyższone poprzez wskazanie preferowanego wykształcenia mediatorów. Zgodnie z rekomendacją Komitetu Ministrów Rady Europy mediatorzy powinni być niezawiśli i bezstronni. Rekomendacja nie zawiera szczególnych wymogów dotyczących osoby mediatora. Jako rozwiązanie optymalne dla powodzenia mediacji przyjęto wybór osoby mediatora przez same strony. W takiej sytuacji rola sądu powinna polegać na informowaniu stron, gdzie można znaleźć osoby trudniące się mediacją.

   Minister Sprawiedliwości nie prowadzi szkoleń kandydatów na mediatorów w sprawach cywilnych, w tym także rodzinnych. Brak regulacji dotyczącej problematyki przeszkolenia mediatorów zarówno w aktualnie obowiązujących przepisach k.p.c., jak i projektowanej nowelizacji, nie stanowi przeszkody do istnienia takich wymagań w praktyce w odniesieniu do mediatorów prowadzących tę działalność profesjonalnie. Wydaje się zatem, że to organizacje społeczne i zawodowe, które aspirują do prowadzenia list stałych mediatorów oraz tworzenia ośrodków mediacyjnych, mogą wymagać od osób wpisanych na listy odpowiednich kwalifikacji i podnoszenia umiejętności.

   W tym miejscu należy zauważyć, że Minister Sprawiedliwości, dostrzegając potrzebę zapewnienia wysokiego poziomu mediacji, zarządzeniem z dnia 1 sierpnia 2005 r. (Dz. Urz. z dnia 27 października 2005 r., Nr 5, poz. 19) powołał Społeczną Radę do Spraw Alternatywnych Metod Rozwiązywania Konfliktów i Sporów. Rada jest zespołem doradczym przy ministrze sprawiedliwości. W jej skład wchodzą członkowie reprezentujący organizacje pozarządowe, instytucje naukowe, niektóre resorty oraz przedstawiciele nauki i doświadczeni praktycy. Do zadań rady należą m.in.: stworzenie platformy porozumienia się mediatorów z osobami odpowiedzialnymi za zgodny ze standardami Unii Europejskiej rozwój Alternatywnych Metod Rozwiązywania Konfliktów i Sporów (ADR) w Polsce, opracowanie standardów postępowania mediacyjnego i prowadzenia mediacji, opracowanie standardów szkolenia oraz opracowanie kodeksu etyki osób prowadzących postępowanie mediacyjne.

   Rada w dniu 26 czerwca 2006 r. uchwaliła ˝Standardy prowadzenia mediacji i postępowania mediatora˝, w tym również w zakresie dbałości o wysoki poziom kwalifikacji zawodowych i ich podnoszenie przez mediatorów oraz współpracy z innymi specjalistami dla dobra postępowania mediacyjnego (Standard VI i Standard VII).

   W kwestii dotyczącej ewentualnej możliwości przedłużenia postępowania w sprawach o rozwód i o separację z powodu wprowadzenia obligatoryjnej mediacji, gdy strony mają małoletnie dzieci, pragnę zauważyć, co następuje.

   W świetle nieobowiązującego art. 438 k.p.c. wyznaczenie rozprawy było możliwe dopiero wówczas, kiedy posiedzenie pojednawcze nie mogło się odbyć albo gdy do pojednania nie doszło.

   Zgodnie z przyjętą i utrwaloną praktyką przeprowadzenie rozprawy w sprawie o rozwód bezpośrednio po zakończeniu postępowania pojednawczego naruszało art. 436 k.p.c., nawet gdyby strony zostały zawiadomione, że w tym samym terminie odbędzie się posiedzenie pojednawcze i rozprawa. Zgodnie z § 239 rozporządzenia ministra sprawiedliwości z dnia 19 listopada 1987 r. Regulamin wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. Nr 38, poz. 218 ze zm.), odpis pozwu w sprawie o rozwód mógł zostać doręczony po stwierdzeniu, że do pojednania nie doszło. Zgodnie z obowiązującym stanem prawnym, kierując strony do mediacji, sąd wyznacza czas jej trwania na okres do miesiąca, chyba że strony zgodnie wnosiły o wyznaczenie dłuższego terminu. Wydaje się zatem, że okres jednego miesiąca nie powinien wydłużyć postępowania w porównaniu do poprzednio obowiązującej w tym zakresie regulacji prawnej.

   Projekt zmian do k.p.c. wyłącza możliwość odstąpienia od mediacji w sytuacji, gdy strona po doręczeniu jej odpisu postanowienia o skierowaniu do mediacji nie wyraziła na nią zgody, ale równocześnie nie nakłada na małżonków obowiązku uczestniczenia w posiedzeniu mediacyjnym. Celem takiej regulacji jest zapewnienie stronom rzeczywistej możliwości podjęcia próby porozumienia i wypracowania zgodnych rozwiązań.

   W tym miejscu należy podkreślić, że obowiązek skierowania stron do mediacji będzie dotyczył tylko tych małżonków, którzy mają wspólne małoletnie dzieci. Wprowadzenie powyższego rozwiązania jest wyrazem znaczenia, jakie ustawodawca przywiązuje do trwałości małżeństwa i dobra dzieci wychowywanych w pełnej rodzinie.

   Popularyzacja mediacji jako formy rozwiązywania konfliktów między małżonkami bez ingerencji sądów ma na celu zarówno odciążenie sądów, jak i wprowadzenie większych niż dotychczas szans na pojednanie. Postawiony zatem w interpelacji zarzut, że powyższe rozwiązanie wydłuży postępowanie, nie wydaje się zasadny.

   Łączę wyrazy szacunku

   Podsekretarz stanu

   Andrzej Duda

   Warszawa, dnia 4 stycznia 2007 r.